Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 46

Devanagari script

अद्य प्राचीं यियासुं त्वां वारयेत्पंगुवासरः । नक्षत्रं च तथा ज्येष्ठा तिथिश्च नवमी प्रिये

Transliteration

adya prācīṃ yiyāsuṃ tvāṃ vārayetpaṃguvāsaraḥ | nakṣatraṃ ca tathā jyeṣṭhā tithiśca navamī priye

Translation

آج جب تم مشرق کی طرف جانے کا ارادہ رکھتی ہو تو ‘پنگو’ کا وار تمہیں روکے گا؛ اور اے محبوبہ، آج نَکشتر جَیَشٹھا ہے اور تِتھی نوَمی ہے۔

Word by Word

• अद्य: today
• अद्य: Adhikarana (Time/अधिकरण-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb: “today”)

• प्राचीम्: eastward direction
• प्राचीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन (fem. acc. sg.)

• यियासुम्: wishing to go
• यियासुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: या (धातु) + सन्-प्रत्यय (इच्छार्थक) → यियासु (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: सन्नन्त-धातुज कृदन्त (desiderative), स्त्रीलिङ्ग/पुंलिङ्ग-सम्भव, द्वितीया एकवचन; ‘त्वाम्’ विशेषण (acc. sg. qualifying “you”)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (2nd pers. pron. acc. sg.)

• वारयेत्: should restrain/forbid
• वारयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वारय् (धातु, णिजन्त causative of √वृ/√वार् “to restrain”)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd sg. opt.)

• पङ्गुवासरः: the ‘lame-day’ (inauspicious day-name)
• पङ्गुवासरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पङ्गु (प्रातिपदिक) + वासर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पङ्गोः वासरः), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (masc. nom. sg.)

• नक्षत्रम्: the lunar mansion
• नक्षत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नक्षत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (neut. nom. sg.)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: “thus/also”)

• ज्येष्ठा: Jyeṣṭhā (nakṣatra)
• ज्येष्ठा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्येष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (fem. nom. sg.; name of nakṣatra)

• तिथिः: lunar day (tithi)
• तिथिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तिथि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (fem. nom. sg.)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• नवमी: the ninth (tithi)
• नवमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नवमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (fem. nom. sg.; 9th tithi)

• प्रिये: O dear one
• प्रिये: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (voc. sg.)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva (Bhava) gently restrains the Goddess from departing eastward, pointing to the pañcāṅga signs—vāra, Jyeṣṭhā nakṣatra, Navamī tithi—evoking an ominous yet intimate domestic moment within Kāśī’s sacred aura.

Characters & Entities

• Śiva
• Devī
• Jyeṣṭhā (Nakṣatra)
• Navamī (Tithi)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma includes right timing (kāla): even a good intention can become harmful when undertaken under inauspicious conditions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse highlights muhūrta/astrological caution within the Kāśī Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Observing tithi and nakṣatra (muhūrta-vicāra) before travel/undertakings is implied as a dhārmic practice.