Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 9

Devanagari script

अर्वाक्च शंखतीर्थाद्वै चक्रतीर्थमनुत्तमम् । संसारचक्रे न पतेत्तत्तीर्थजलमज्जनात्

Transliteration

arvākca śaṃkhatīrthādvai cakratīrthamanuttamam | saṃsāracakre na patettattīrthajalamajjanāt

Translation

شَنکھ تیرتھ کے قریب ہی بے مثال چَکر تیرتھ ہے۔ اس مقدّس گھاٹ کے جل میں غوطہ لگانے سے جیو پھر سنسار کے گھومتے چکر میں نہیں گرتا۔

Word by Word

• अर्वाक्: below; on the nearer side
• अर्वाक्: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अर्वाक् (अव्यय)
• Form: अव्यय; दिशावाचक-अव्यय (directional adverb)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• शंखतीर्थात्: from Śaṅkha-tīrtha
• शंखतीर्थात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: शंखतीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (शंखस्य तीर्थम्)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• चक्रतीर्थम्: Cakra-tīrtha
• चक्रतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्रतीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (चक्रस्य तीर्थम्)

• अनुत्तमम्: unsurpassed; excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (चक्रतीर्थम्)

• संसारचक्रे: in the wheel of transmigration
• संसारचक्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संसारचक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (संसारस्य चक्रम्)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• पतेत्: would fall
• पतेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु)
• Form: लोट्/विधिलिङ् (Optative/benedictive sense), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन; धातुः पत् (to fall)

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम; (तीर्थजलमज्जनात् इत्यस्य सम्बन्धे)

• तीर्थजलमज्जनात्: from bathing in the tīrtha-water
• तीर्थजलमज्जनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + जल + मज्जन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; समासः तत्पुरुष (तीर्थस्य जलम्; तस्मिन् मज्जनम्)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-tīrtha

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim approaches a calm sacred ford marked by a radiant discus emblem; nearby sign of Śaṅkha-tīrtha; the water reflects a wheel-like halo suggesting the ‘samsāra-cakra’ being stilled.

Characters & Entities

• Śaṅkha-tīrtha
• Cakra-tīrtha
• Kāśī (Varanasi)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s tīrthas are portrayed as direct aids to liberation; sincere immersion symbolizes release from the cyclic bondage of saṃsāra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-tīrtha, located near (on the nearer side of) Śaṅkha-tīrtha in the sacred landscape of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Majjana/snānā—immersive bathing in the waters of the tīrtha.