Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 23

Devanagari script

ईश्वर उवाच । पुलोमकन्ये यश्चैष त्वयाकारि मनोरथः । लप्स्यसे व्रतचर्यातस्तत्कुरुष्व जितेंद्रिये

Transliteration

īśvara uvāca | pulomakanye yaścaiṣa tvayākāri manorathaḥ | lapsyase vratacaryātastatkuruṣva jiteṃdriye

Translation

ایشور نے کہا: اے پلوما کی بیٹی، تم نے جو خواہش کی ہے، وہ ورت (روزہ) کے باقاعدہ پالن سے پوری ہوگی۔ اس لیے، اے اپنے حواس پر قابو رکھنے والی، اس ورت کو کرو۔

Word by Word

• ईश्वरः: the Lord
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• पुलोमकन्ये: O daughter of Pulomā
• पुलोमकन्ये: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुलोम-कन्या (प्रातिपदिक; पुलोम + कन्या)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, संबोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• यः: which/that (he/it)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• एषः: this
• एषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; निर्देश (demonstrative)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री/पुं (सर्वनाम), तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• अकारि: was done/made
• अकारि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद/कर्मणि-प्रयोग (passive sense: 'was done')

• मनोरथः: wish, desire
• मनोरथः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनोरथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• लप्स्यसे: you will obtain
• लप्स्यसे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: लभ् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; आत्मनेपद

• व्रतचर्यातः: from (the) vow-practice
• व्रतचर्यातः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: व्रत-चर्या (प्रातिपदिक; व्रत + चर्या)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; हेतौ/कारणार्थे (from/through the practice of the vow)

• तत्: that (it)
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; निर्देश

• कुरुष्व: do (it)!
• कुरुष्व: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• जितेन्द्रिये: O one who has conquered the senses
• जितेन्द्रिये: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: जित-इन्द्रिय (कृदन्त/प्रातिपदिक; √जि + इन्द्रिय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, संबोधन-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) विशेषण

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pulomā-kanyā (Paulomī)

Visual Art Cues

Scene: Śiva, as compassionate teacher, instructs Pulomā’s daughter to attain her wish through disciplined vrata; the mood is calm, directive, and grace-filled.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Pulomā
• Pulomā’s daughter (Paulomī)
• Vrata

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Puranic dharma links rightful desires to self-discipline: boons are accessed through vrata, restraint, and devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction belongs to Kāśī-khaṇḍa, reinforcing Kāśī as a sacred arena for powerful vratas and Śiva’s grace.

What ritualistic prescription is mentioned?

Vrata-caryā (disciplined observance of a vow) is prescribed, with emphasis on jitendriyatā (sense-control).