Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 48

Devanagari script

शीतोष्णभानू स्वर्भानु ग्रस्तावपि नभोंगणे । गतिं न त्यजतोद्यापि प्रक्रांतव्य कृतोद्यमौ

Transliteration

śītoṣṇabhānū svarbhānu grastāvapi nabhoṃgaṇe | gatiṃ na tyajatodyāpi prakrāṃtavya kṛtodyamau

Translation

آسمان کے میدان میں اگرچہ سَوربھانو سورجِ حرارت اور چاندِ خنکی کو گرہن کر لے، پھر بھی وہ اپنی چال نہیں چھوڑتے؛ اسی طرح جس نے کوشش کا بیڑا اٹھایا ہو، اسے شروع کیے ہوئے راستے پر چلتے رہنا چاہیے۔

Word by Word

• शीतोष्णभानू: the two luminaries (sun & moon)
• शीतोष्णभानू: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शीत (प्रातिपदिक) + उष्ण (प्रातिपदिक) + भानु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-समासः (शीतोष्णौ भानू = ‘cold-and-hot suns’/‘sun and moon’ as luminaries); अत्र द्विवचनं युगलवाचकम्

• स्वर्भानु: by Svarbhānu (Rāhu)
• स्वर्भानु: Karana (Instrument/Agent cause)
• Type: Noun
• Root: स्वर्भानु (प्रातिपदिक; राहु)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd case, instrumental), एकवचन

• ग्रस्तौ: having been seized; eclipsed
• ग्रस्तौ: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ग्रस् (धातु; ग्रसने) → ग्रस्त (कृदन्त; क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• अपि: even though
• अपि: Sambandha (Concessive)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि-निपात (even/although)

• नभोऽङ्गणे: in the expanse of the sky
• नभोऽङ्गणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक) + अङ्गण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नभसः अङ्गणे)

• गतिम्: course; movement
• गतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case, accusative), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• त्यजतः: they abandon
• त्यजतः: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु; परित्यागे)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, द्विवचन; परस्मैपद

• उद्य: still; yet
• उद्य: Sambandha (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: उद्य (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (still/yet)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि-निपात

• प्रक्रान्तव्यौ: should proceed onward
• प्रक्रान्तव्यौ: Vidhana (Injunction predicate)
• Type: Adjective
• Root: प्र-क्रम् (धातु; गत्यर्थे) → प्रक्रान्तव्य (कृदन्त; तव्यत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; तव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive: ‘to be proceeded/should proceed’)

• कृतोद्यमौ: having made effort; industrious
• कृतोद्यमौ: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृदन्त; कृ धातु + क्त) + उद्यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; कर्मधारय/तत्पुरुषः (कृतः उद्यमः ययोः)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa dialogue-context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sages / pilgrimage audience

Visual Art Cues

Scene: Sky over Kāśī during an eclipse: sun and moon partially obscured by Svarbhānu, yet their paths implied; below, a pilgrim continues walking the ghats with unwavering intent.

Characters & Entities

• Svarbhānu
• Rāhu
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Obstacles are temporary; like eclipsed luminaries that keep moving, a seeker should not abandon a righteous course.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī frames the discourse, but this verse uses a cosmic example rather than naming a particular tirtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual instruction; it is a moral-spiritual exhortation to steadfastness.