Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 57

Devanagari script

प्राणायामं तु यः कुर्यादप्येकं मुक्तिमंडपे । तेनाष्टांगः समभ्यस्तो योगोऽन्यत्रायुतं समाः

Transliteration

prāṇāyāmaṃ tu yaḥ kuryādapyekaṃ muktimaṃḍape | tenāṣṭāṃgaḥ samabhyasto yogo'nyatrāyutaṃ samāḥ

Translation

جو ‘مکتی منڈپ’ میں ایک بار بھی پرانایام کر لے، اسی سے آشتانگ یوگ کا ابھیاس دوسرے مقام پر دس ہزار برس کے برابر سمجھا جاتا ہے۔

Word by Word

• प्राणायामम्: breath-control (prāṇāyāma)
• प्राणायामम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: प्राण + आयाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (प्राणस्य आयामः)

• तु: indeed / but
• तु: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/विशेष (but/indeed)

• यः: who
• यः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

• कुर्यात्: should do / would perform
• कुर्यात्: Kriya (Action)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अपि-अर्थ (even)

• एकम्: one (single)
• एकम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of prāṇāyāmam)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मुक्तिमण्डपे: in the liberation-pavilion
• मुक्तिमण्डपे: Adhikarana (Location)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति + मण्डप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (मुक्तेः मण्डपः)

• तेन: by that
• तेन: Karana (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• अष्टाङ्गः: eight-limbed
• अष्टाङ्गः: Viśeṣaṇa (Qualifier of yogaḥ)
• Type: Adjective
• Root: अष्ट + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—द्विगु (अष्ट अङ्गानि यस्य)

• समभ्यस्तः: well-practised
• समभ्यस्तः: Viśeṣaṇa (Qualifier of yogaḥ)
• Type: Adjective
• Root: सम् + अभि + √अभ्यस् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त

• योगः: yoga
• योगः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अन्यत्र: elsewhere
• अन्यत्र: Adhikarana (Location)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक (elsewhere)

• अयुतम्: ten thousand
• अयुतम्: Visheshana (Numerical qualifier)
• Type: Noun
• Root: अयुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक (ten-thousand)

• समाः: years
• समाः: Karma (Extent of time)
• Type: Noun
• Root: सम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa context, addressing Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mukti-maṇḍapa (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: In the Mukti Pavilion, a devotee performs a single measured prāṇāyāma before the shrine; the eight limbs of yoga appear symbolically around them, while vast spans of time (10,000 years) fade into insignificance.

Characters & Entities

• Mukti-maṇḍapa
• Prāṇāyāma
• Aṣṭāṅga-yoga
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Place and practice converge: in Kāśī, even minimal yogic effort becomes immensely potent due to the sanctity of the mukti-centered site.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Mukti-maṇḍapa (Liberation Pavilion) within Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform prāṇāyāma—explicitly stated as even one cycle—at the Mukti-maṇḍapa.