Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 46

Devanagari script

पतत्त्रिणो पिमुच्यंते यं कुर्वाणाः प्रदक्षिणम् । स्वेच्छया विचरंतः खे खेचरा अपि देवताः

Transliteration

patattriṇo pimucyaṃte yaṃ kurvāṇāḥ pradakṣiṇam | svecchayā vicaraṃtaḥ khe khecarā api devatāḥ

Translation

جو اس کی پرَدَکشنہ (طواف) کرتے ہیں، اُن کے سبب پرندہ صفت جاندار بھی رہائی پاتے ہیں؛ اور آسمان میں کھیچر کی طرح گردش کرنے والے دیوتا بھی وہاں اپنی مرضی سے سیر کرتے ہیں۔

Word by Word

• पतत्त्रिणः: birds
• पतत्त्रिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पतत्त्रिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (masculine nominative plural)

• पि: also
• पि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपि-आदेश अव्यय (enclitic ‘also’)

• मुच्यन्ते: are freed, are released
• मुच्यन्ते: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (present, 3rd plural, middle/passive: ‘are released’)

• यम्: whom/which
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (accusative singular relative pronoun)

• कुर्वाणाः: doing, performing
• कुर्वाणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (masc nom pl)

• प्रदक्षिणम्: circumambulation (clockwise)
• प्रदक्षिणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्र + दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् कर्म (accusative of manner: ‘circumambulation’)

• स्वेच्छया: by their own will
• स्वेच्छया: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स्व + इच्छा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (स्वस्य इच्छा) (feminine instrumental singular)

• विचरन्तः: moving about, roaming
• विचरन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि + √चर् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (masc nom pl)

• खे: in the sky
• खे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (neuter locative singular)

• खेचराः: sky-goers (celestial beings)
• खेचराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ख + चर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः (खे चरन्ति इति) (masc nom pl)

• अपि: also, even
• अपि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षाबोधक अव्यय (also/even)

• देवताः: deities
• देवताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (feminine nominative plural; used generically for deities)

Speaker

Narrator/quoted description within Kāśīkhaṇḍa; context points to describing the Mokṣalakṣmīvilāsa prāsāda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mokṣalakṣmīvilāsa Prāsāda

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Winged beings and radiant devas circle a gleaming palace in clockwise motion; the sky is filled with graceful arcs of flight; below, lamps and banners mark a sacred perimeter path.

Characters & Entities

• Pradakṣiṇā (circumambulation)
• Khecarāḥ (sky-goers/deities)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Circumambulation (pradakṣiṇā) of a sanctified place/object is portrayed as liberating and attractive even to celestial beings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage continues the glorification of a revered structure in Kāśī (linked to the Mokṣalakṣmīvilāsa prāsāda).

What ritualistic prescription is mentioned?

Pradakṣiṇā (clockwise circumambulation) is explicitly mentioned as a meritorious act.