Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 31

Devanagari script

कर्मभूरुह दावाग्नौ संसाराब्ध्यौर्वशोचिपि । निर्वाणलक्ष्मी क्षीराब्धौ सुखसंकेतसद्मनि

Transliteration

karmabhūruha dāvāgnau saṃsārābdhyaurvaśocipi | nirvāṇalakṣmī kṣīrābdhau sukhasaṃketasadmani

Translation

اے کاشی! تو کرم کے درخت کے لیے جنگل کی آگ کی مانند، اور سنسار کے سمندر کے لیے باڑواگنی کی طرح ہے۔ تو نروان کی لکشمی کو سنبھالنے والے کِشیر ساگر کی مانند، موکش کے آنند کی نشانیوں کا مقدس دھام ہے۔

Word by Word

• कर्मभूरुह: O tree (that grows from) karma
• कर्मभूरुह: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थ-प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: कर्म-भूरुह (प्रातिपदिक; कर्म + भूरुह)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कर्मणः भूरुहः)

• दावाग्नौ: in the forest-fire
• दावाग्नौ: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दावाग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दावस्य अग्निः)

• संसाराब्धि: in the ocean of saṃsāra
• संसाराब्धि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संसार-अब्धि (प्रातिपदिक; संसार + अब्धि)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (संसारस्य अब्धिः)

• और्वशोचि: in the submarine fire (aurva-flame)
• और्वशोचि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: और्व-शोचि (प्रातिपदिक; और्व + शोचि)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कर्मधारयः (और्वं शोचिः)

• अपि: also/even
• अपि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle), समुच्चय/अपि-भाव (also/even)

• निर्वाणलक्ष्मी: O fortune of nirvāṇa
• निर्वाणलक्ष्मी: Sambodhana/Address (सम्बोधनार्थ-प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: निर्वाण-लक्ष्मी (प्रातिपदिक; निर्वाण + लक्ष्मी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (निर्वाणस्य लक्ष्मीः)

• क्षीराब्धौ: in the ocean of milk
• क्षीराब्धौ: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षीराब्धि (प्रातिपदिक; क्षीर + अब्धि)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षीरस्य अब्धिः)

• सुखसंकेतसद्मनि: in the abode that is a sign/harbinger of happiness
• सुखसंकेतसद्मनि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सुख-संकेत-सद्मन् (प्रातिपदिक; सुख + संकेत + सद्मन्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (सुखस्य संकेतः यस्मिन् तत् सद्म)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: Personified Kāśī as a radiant kṣetra: a blazing fire consuming a ‘tree of karma’ while beneath an ocean of saṃsāra a submarine fire glows; above, a serene milk-ocean-like luminosity bearing the ‘fortune of nirvāṇa’, with Viśveśvara’s presence implied.

Characters & Entities

• Kāśī
• Nirvāṇa
• Kṣīrābdhi (Milk-Ocean)
• Saṃsāra
• Karma

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī is praised as a power that burns karma and dries up saṃsāra, pointing the soul toward mokṣa.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī-kṣetra (Varanasi), celebrated as the supreme liberating field.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct rite is prescribed here; the verse is a eulogy establishing Kāśī’s liberating potency.