Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 52

Devanagari script

अन्यदेवधिया राजन्विश्वेशं पश्य मा क्वचित् । ब्रह्मविष्ण्विंद्र चंद्रार्का क्रीडेयं तस्य धूर्जटेः

Transliteration

anyadevadhiyā rājanviśveśaṃ paśya mā kvacit | brahmaviṣṇviṃdra caṃdrārkā krīḍeyaṃ tasya dhūrjaṭeḥ

Translation

اے راجن! کبھی وِشوِیشور کو یہ سمجھ کر نہ دیکھنا کہ وہ ‘ایک اور دیوتا’ ہے۔ برہما، وِشنو، اِندر، چندر اور سورج—وہ اس جٹا دھاری دھورجٹی پروردگار کے کھیل کے کھلونے ہیں۔

Word by Word

• अन्यदेवधिया: by (the) thought of another deity
• अन्यदेवधिया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अन्य + देव + धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; तत्पुरुष (अन्यदेवस्य धिया) (feminine instrumental singular; 'with the notion of another god')

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन (masculine vocative singular)

• विश्वेशम्: Viśveśa (Lord of the universe)
• विश्वेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (विश्वस्य ईशम्) (masculine accusative singular)

• पश्य: see; behold
• पश्य: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पश् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (imperative, 2nd person singular)

• मा: do not
• मा: Sambandha (Prohibition/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: मा (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (prohibitive particle)

• क्वचित्: ever; anywhere
• क्वचित्: Adhikarana (Place/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक अव्यय (indefinite adverb: 'ever/anywhere')

• ब्रह्म: Brahmā
• ब्रह्म: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (neuter nominative singular; name)

• विष्णु: Viṣṇu
• विष्णु: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (masculine nominative singular; name)

• इन्द्र: Indra
• इन्द्र: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (masculine nominative singular; name)

• चन्द्र: Moon
• चन्द्र: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (masculine nominative singular; name)

• अर्काः: Sun
• अर्काः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन (masculine nominative plural; here: Sun(s), i.e., the Sun)

• क्रीडा: play; sport
• क्रीडा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रीडा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (feminine nominative singular)

• इयम्: this
• इयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम (feminine nominative singular pronoun)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम (genitive singular pronoun)

• धूर्जटेः: of Dhūrjaṭi (Śiva)
• धूर्जटेः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: धूर्जटि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन (masculine genitive singular; epithet of Śiva)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa dialogue context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśvara (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: rājan (king)

Visual Art Cues

Scene: A dramatic cosmic visualization: Viśveśvara as Dhūrjaṭi with matted locks, towering in divine radiance; Brahmā, Viṣṇu, Indra, Candra, and Sūrya appear as small attendant figures or ‘playthings’ orbiting his presence, while a king is warned by a brāhmaṇa.

Characters & Entities

• Viśveśvara
• Brahmā
• Viṣṇu
• Indra
• Candra
• Arka (Sūrya)
• Dhūrjaṭi (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Viśveśvara is proclaimed supreme; seeing him as merely one deity among many is a spiritual misunderstanding.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī through its lord Viśveśvara, the supreme Śiva of the city.

What ritualistic prescription is mentioned?

A doctrinal injunction: exclusive reverence and right understanding of Viśveśvara’s supremacy.