Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 71

अनल्पोत्कलितं चेतः पुनस्तत्संगमाशया । प्राणानां मे यियासूनामेकमेव महौषधम्

analpotkalitaṃ cetaḥ punastatsaṃgamāśayā | prāṇānāṃ me yiyāsūnāmekameva mahauṣadham

اس سے پھر ملاقات کی امید میں میرا دل بار بار موجزن ہوا۔ جب میری سانسیں رخصت ہونے کو تھیں، تو وہی امید میرے لیے عظیم دوا بن گئی۔

अनल्पोत्कलितम्greatly agitated/overwhelmed
अनल्पोत्कलितम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनल्प (प्रातिपदिक) + उत्कलित (कृदन्त, उत्+कल्/कलय् धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कृदन्त-भूतकृदन्त (क्त), विशेषणरूपेण
चेतःmind/heart
चेतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचेतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
तत्of that (person/thing)
तत्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; समासे पूर्वपद-सम्बन्ध (genitive relation)
सङ्गमmeeting/union
सङ्गम:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसङ्गम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; समासे उत्तरपद-आश्रय
आशयाwith hope/expectation
आशया:
Karana/Hetu (Instrument/Cause/करण-हेतु)
TypeNoun
Rootआशा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; हेतु/साधनभावे
प्राणानाम्of the life-breaths/lives
प्राणानाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन
मेmy
मे:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम
यियासूनाम्of those wishing to depart (die/go)
यियासूनाम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootया (धातु) → यियासु (कृदन्त, सन्-अर्थे इच्छार्थक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; कृदन्त-इच्छार्थक (यियासु = गन्तुमिच्छु), विशेषणरूपेण प्राणानाम्
एकम्one/single
एकम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; महौषधम् इति विशेषण
एवindeed/only
एव:
Nipata (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/अवधारणार्थक (particle of emphasis)
महौषधम्great medicine/remedy
महौषधम्:
Karya/Predicative (Predicate nominal/विधेय)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) + औषध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मधारय-समास (महद् औषधम्)

Skanda (narrating within Kāśīkhaṇḍa context, typically to Agastya)

Tirtha: Kāśī (Avimukta-kṣetra)

Type: kshetra

Scene: A pale, love-stricken woman in Kāśī speaks of hope as her only medicine; companions gather close, lamplight flickers, the distant sound of Gaṅgā and temple bells frames her trembling resolve.

FAQs

Hope directed toward reunion becomes life-sustaining; spiritually, faith and remembrance can steady the prāṇas in distress.

Kāśī is the textual setting; the verse supports the Kāśī-kṣetra Māhātmya by depicting heightened devotional states.

No explicit ritual is given here.