Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 72

Devanagari script

पुनरत्रैव निवसञ्ज्ञानं प्राप्स्यत्यनुत्तमम् । तेन ज्ञानेथ संप्राप्ते मोक्षमाप्स्यत्यनुत्तमम्

Transliteration

punaratraiva nivasañjñānaṃ prāpsyatyanuttamam | tena jñānetha saṃprāpte mokṣamāpsyatyanuttamam

Translation

پھر وہ یہیں دوبارہ رہ کر بے مثال معرفت پاتا ہے؛ اور جب وہ معرفت حاصل ہو جائے تو بے مثال موکش (نجات) کو پہنچتا ہے۔

Word by Word

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-visheshana (Adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्त्यर्थक-अव्यय (again)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरणार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय

• निवसन्: dwelling (while living)
• निवसन्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नि + वस् (धातु) → निवसत् (कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle, शतृ), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• प्राप्स्यति: will attain
• प्राप्स्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (ज्ञानम्)

• तेन: by that
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; 'by that/thereby'

• ज्ञाने: in/with knowledge
• ज्ञाने: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण

• इथ: then
• इथ: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इथ (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अनुक्रमार्थक-अव्यय (here: then/thereupon)

• संप्राप्ते: when (it is) attained
• संप्राप्ते: Sati-saptami (Locative absolute/सति-सप्तमी)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)

• मोक्षम्: liberation
• मोक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आप्स्यति: will attain
• आप्स्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (मोक्षम्)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī/Avimukta-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvijas/pilgrims

Visual Art Cues

Scene: A redeemed being returning to Kāśī: seated near the Gaṅgā at dawn, receiving instruction (upadeśa) from a serene ascetic/Śiva-symbolic presence; a subtle light rising from the heart signifying ‘anuttama jñāna’, culminating in a luminous release (mokṣa).

Characters & Entities

• Kāśī
• jñāna
• mokṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī ultimately leads the soul toward jñāna and mokṣa; even after suffering, return to the kṣetra can culminate in liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī/Vārāṇasī, praised as a mokṣa-bestowing sacred field.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific ritual; the implied discipline is continued residence/devotion in Kāśī leading to spiritual knowledge.