Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 79

Devanagari script

संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् । शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति

Transliteration

saṃsāriciṃtāmaṇiratra yasmāttaṃ tārakaṃ sajjanakarṇikāyām | śivobhidhatte sahasāṃ'takāle tadgīyatesau maṇi karṇiketi

Translation

کیونکہ یہاں سَجّن-کرنِکا میں موت کے وقت شیو اچانک تارک منتر فرماتا ہے—جو سنسار میں بندھے ہوئے لوگوں کے لیے چنتامنی، یعنی مراد پوری کرنے والا جواہر ہے—اسی لیے وہ جگہ ‘منیکرنکا’ کے نام سے مشہور ہے۔

Word by Word

• संसारि-चिन्तामणिः: wish-fulfilling gem for worldly beings
• संसारि-चिन्तामणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संसारिन् (प्रातिपदिक) + चिन्तामणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Place/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (here)

• यस्मात्: because/from which
• यस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; सम्बन्धवाचक

• तम्: that
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• तारकम्: the deliverer (tāraka-mantra)
• तारकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तारक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• सज्जन-कर्णिकायाम्: in the ear-lotus of the good (person)
• सज्जन-कर्णिकायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सज्जन (प्रातिपदिक) + कर्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे (in the ear of the good person)

• शिवः: Śiva
• शिवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अभिधत्ते: utters/declares
• अभिधत्ते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि + धा (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्

• सहसा: suddenly
• सहसा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: रीत्यर्थक-अव्यय (suddenly/at once)

• अन्त-काले: at the final time (death)
• अन्त-काले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्त (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• गीयते: is called/sung
• गीयते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गै (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्; कर्मणि प्रयोग (is sung/called)

• असौ: that (one)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• मणि-कर्णिका: Maṇikarṇikā
• मणि-कर्णिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मणि (प्रातिपदिक) + कर्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नाम (place-name)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्यय (thus)

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇikarṇikā (Sajjana-karṇikā)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: Maṇikarṇikā ghat at twilight: funeral pyres glow; yet above the scene, Śiva appears compassionate, whispering the Tāraka into the ear of the departing; the mantra radiates like a jewel (cintāmaṇi) amid the smoke, transforming the cremation ground into a gateway.

Characters & Entities

• Maṇikarṇikā
• Sajjana-karṇikā
• Śiva
• Tāraka
• Anta-kāla
• Saṃsāra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Liberation in Kāśī is grounded in Śiva’s direct salvific teaching (tāraka) bestowed at death.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇikarṇikā (also referenced as Sajjana-karṇikā), famed as the locus of Śiva’s tāraka-upadeśa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No human-performed rite is stated; the key act is Śiva’s utterance/teaching of the Tāraka at anta-kāla.