Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 51

Devanagari script

तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् । प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्

Transliteration

tatrā'kṣayyavaṭo'pyasti saptapātālamūlavān | pralayepi yamāruhya mṛkaṃḍatanayo'vasat

Translation

وہاں اَکشَی وَٹ (ناقابلِ زوال برگد) بھی ہے جس کی جڑیں سات پاتالوں تک جاتی ہیں۔ پرلے کے وقت بھی اس پر چڑھ کر مِرکند کے بیٹے نے امن سے قیام کیا۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (there)

• अक्षय्यवटः: the imperishable banyan tree
• अक्षय्यवटः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अक्षय्य-वट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (अक्षय्यः वटः)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपि-कारार्थक अव्यय (also/even)

• अस्ति: exists/is
• अस्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट् लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (present indicative, 3rd sg)

• सप्तपातालमूलवान्: having roots in the seven netherworlds
• सप्तपातालमूलवान्: Karta (Subject complement/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सप्त-पाताल-मूलवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (सप्तसु पातालेषु मूलानि यस्य)

• प्रलये: at the dissolution
• प्रलये: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्रलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (locative singular)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अपि-कारार्थक अव्यय (even)

• यम्: whom
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (accusative singular); सर्वनाम

• आरुह्य: having ascended
• आरुह्य: Kriya (Prior action/क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: आ-रुह् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव (gerund/absolutive); पूर्वक्रिया

• मृकण्डतनयः: the son of Mṛkaṇḍa (Mārkaṇḍeya)
• मृकण्डतनयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृकण्ड-तनय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (मृकण्डस्य तनयः)

• अवसत्: dwelt
• अवसत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लङ् लकार (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (imperfect, 3rd sg)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Akṣaya-vaṭa

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A colossal banyan with vast aerial roots descending like pillars; beneath it, pilgrims gaze upward; a pralaya vision overlays—endless waters—yet the tree stands; Markandeya (son of Mṛkaṇḍa) is shown climbing and dwelling safely.

Characters & Entities

• Akṣaya-vaṭa
• Mārkaṇḍeya
• Mṛkaṇḍa
• Prayāga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Prayāga contains imperishable sanctity—symbolized by Akṣaya-vaṭa—enduring even through pralaya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Akṣaya-vaṭa at Prayāga, a famed sacred banyan associated with timeless protection.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated; the verse highlights darśana and sanctity of the tree as a place of refuge.