Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 39

Devanagari script

खखोल्केति यदुक्ता गीः कद्र्वा संभ्रातचेतसा । तदा खखोल्कनामार्कः स्तुतो विनतया बहु

Transliteration

khakholketi yaduktā gīḥ kadrvā saṃbhrātacetasā | tadā khakholkanāmārkaḥ stuto vinatayā bahu

Translation

کَدرو نے پریشان دل کے ساتھ ‘کھکھولک’ کا لفظ کہہ دیا؛ اسی وقت ‘کھکھولک’ نام والے سورج دیوتا کی وِنَتا نے بہت ستائش کی۔

Word by Word

• खखोल्क: “khakholka” (a name/utterance)
• खखोल्क: Discourse (Quoted word/उद्धृत)
• Type: Noun
• Root: खखोल्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (नाम), प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (उद्धृत-शब्दरूपे)

• इति: thus
• इति: Discourse (Quotation/उद्धरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण-चिह्न

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम

• उक्ता: was uttered
• उक्ता: Kriya (Predicative/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + उक्त (कृत्)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि/कर्तरि प्रयोगानुसार ‘said/uttered’

• गीः: speech, utterance
• गीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कद्र्वा: by Kadrū
• कद्र्वा: Karana (Agent-instrumental/करण)
• Type: Noun
• Root: कद्रू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• संभ्रातचेतसा: with a bewildered mind
• संभ्रातचेतसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: संभ्रात (प्रातिपदिक) + चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (चेतस्), तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः कर्मधारय/तत्पुरुष (संभ्रातं चेतः यस्य)

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• खखोल्कनाम: having the name ‘khakholka’
• खखोल्कनाम: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: खखोल्क (प्रातिपदिक) + नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (खखोल्कस्य नाम)

• अर्कः: the Sun
• अर्कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्तुतः: was praised
• स्तुतः: Kriya (Predicative/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु) + स्तुत (कृत्)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि ‘praised’

• विनतया: by Vinatā
• विनतया: Karana (Agent-instrumental/करण)
• Type: Noun
• Root: विनता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• बहु: much, greatly
• बहु: Prakara (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् क्रियाविशेषण-प्रयोग (adverbial use)

Speaker

Narrator (Skanda-to-Agastya framework for Kāśīkhaṇḍa)

Visual Art Cues

Scene: Kadrū, bewildered, utters ‘khakholka’; immediately Vinatā turns toward the radiant Sun and offers abundant praise; the Sun appears as a blazing yet benevolent orb/personified deity.

Characters & Entities

• Vinatā
• Kadrū
• Sūrya (Arka)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even accidental utterances can turn into sacred remembrance; Purāṇic tradition transforms events into stuti (praise) that sanctifies experience.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single Kāśī tīrtha is named; the verse highlights Sūrya-stuti within the Kāśīkhaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, praising Sūrya (stuti) is modeled, but no explicit vrata, dāna, or snāna is prescribed in this verse.