Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 16

Devanagari script

तुरंगमुच्चैःश्रवसं प्रोद्भूतं क्षीरनीरधेः । सुरासुरैर्मथ्यमानान्मंदराघातसाध्वसात्

Transliteration

turaṃgamuccaiḥśravasaṃ prodbhūtaṃ kṣīranīradheḥ | surāsurairmathyamānānmaṃdarāghātasādhvasāt

Translation

“اُچّیَہ شْرَوَس نامی آسمانی گھوڑا اُس وقت کِشیر ساگر (دودھ کے سمندر) سے نمودار ہوا جب دیوتا اور اسُر مندر پربت کو مَتھنی بنا کر اسے مَتھ رہے تھے، اور مندر کے دھکّوں اور ہچکولوں سے سمندر لرز رہا تھا۔”

Word by Word

• तुरङ्गम्: the horse
• तुरङ्गम्: Karma (object)
• Type: Noun
• Root: तुरङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उच्चैःश्रवसम्: Uccaiḥśravas
• उच्चैःश्रवसम्: Karma (apposition)
• Type: Noun
• Root: उच्चैःश्रवस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नामविशेष (proper name)

• प्रोद्भूतम्: arisen; emerged
• प्रोद्भूतम्: Visheshana (qualifier)
• Type: Verb
• Root: प्र + उद् + भू (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय कृदन्त (past passive participle) ‘प्रोद्भूत’; पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• क्षीर-नीरधेः: from the ocean of milk
• क्षीर-नीरधेः: Apadana (source)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक) + नीरधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘क्षीरः नीरधिः’ = ocean of milk

• सुर-असुरैः: by gods and demons
• सुर-असुरैः: Karana (instrument/agent in passive)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + असुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व

• मथ्यमानात्: from (its) being churned
• मथ्यमानात्: Hetu/Apadana (cause/source)
• Type: Verb
• Root: मथ् (धातु)
• Form: शानच्-प्रत्यय कृदन्त (present passive participle) ‘मथ्यमान’; पुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; हेत्वर्थे (from being churned)

• मन्दर-आघात-साध्वसात्: from the fright caused by the удар (impact) of Mandara
• मन्दर-आघात-साध्वसात्: Hetu/Apadana (cause)
• Type: Noun
• Root: मन्दर (प्रातिपदिक) + आघात (प्रातिपदिक) + साध्वस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी/तत्पुरुषसमासः (मन्दरस्य आघातः तस्मात् साध्वसम्)

Speaker

Kadrū (continuing instruction)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kṣīra-samudra (mythic)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The Ocean of Milk churns violently; Mandara mountain as the churning rod; devas and asuras pull Vāsuki; from the froth rises Uccaiḥśravas, radiant and towering.

Characters & Entities

• Uccaiḥśravas
• Kṣīrasamudra (Ocean of Milk)
• Devas
• Asuras
• Mandara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It recalls cosmic origins to lend authority to the narrative, showing how great outcomes arise amid intense churning (trial).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse references the cosmic Kṣīrasamudra rather than a Kāśī tirtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is mythic description supporting the plot about the horse’s appearance.