Home›Skanda Purana›Kashi Khanda›Purva Ardha›Adhyaya 44›Shloka 13
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 13

Devanagari script

स्मृतिमात्रपथंगतोपि यस्त्रिविध तापमपाकरोत्यलम् । स हि काशिवियोगतापितः स्वगतं किंचिदजल्पदित्यजः

Transliteration

smṛtimātrapathaṃgatopi yastrividha tāpamapākarotyalam | sa hi kāśiviyogatāpitaḥ svagataṃ kiṃcidajalpadityajaḥ

Translation

وہ جو محض یاد کے راستے میں قدم رکھتے ہی تین طرح کے دکھ پوری طرح دور کر دیتا ہے—وہی اَج (ازلی) رب، کاشی کی جدائی سے تپ کر، اپنے آپ سے کچھ کہہ بیٹھا۔

Word by Word
स्मृतिremembrance
स्मृति:
Modifier (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootस्मृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, (समासाङ्ग)
मात्रmere/only
मात्र:
Modifier (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, (समासाङ्ग) ‘केवल’ अर्थे
पथम्path/way
पथम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; (समास: स्मृतिमात्रपथ)
गतःgone/entered
गतः:
Modifier (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु) + क्त (कृत् प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
अपिeven
अपि:
Discourse (Addition/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; ‘even’
यःwho
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
त्रिविधthreefold
त्रिविध:
Modifier (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि-विध (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; ‘तापम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्; तत्पुरुषः (त्रयाणां विधः)
तापम्pain/heat (affliction)
तापम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootताप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
अपाकरोतिremoves
अपाकरोति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअप + कृ (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
अलम्completely
अलम्:
Modifier (Degree/पर्याप्ति)
TypeIndeclinable
Rootअलम् (अव्यय)
Formपर्याप्त्यर्थक-अव्यय (enough/fully)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
हिindeed
हि:
Discourse (Emphasis/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (indeed)
काशिवियोगतापितःtormented by separation from Kāśī
काशिवियोगतापितः:
Modifier (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकाशि-वियोग-तापित (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषसमासः (काश्याः वियोगेन तापितः); ‘सः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्
स्वगतम्what was within himself
स्वगतम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootस्व-गत (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; तत्पुरुषः (स्वस्य गतम् = internal)
किंचित्something
किंचित्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; अनिश्चितपरिमाण (something)
अजल्पत्did not speak
अजल्पत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootजल्प् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; नञ्-उपसर्गयुक्त (अ- = negation)
आदित्यजःthe son of the Sun (Yama)
आदित्यजः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootआदित्य-ज (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (आदित्यस्य जः = born of the Sun)
Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Audience within Kāśī-khaṇḍa narration

Visual Art Cues

Scene: Śiva, the Unborn, sits in contemplation; a faint vision of Kāśī’s ghats and Viśveśvara arises in his mind. Though he removes others’ threefold suffering by mere remembrance, he himself is pained by Kāśī-viraha and murmurs a soliloquy.

Characters & Entities
Ś
Śiva (Aja)
K
Kāśī

FAQs

Remembrance of the Lord dispels the threefold afflictions, while Kāśī is exalted as so intimate to Śiva that its absence becomes the lone ‘cause’ of pain in the narrative.

Kāśī, explicitly named as the focus of separation.

A devotional discipline is implied: smṛti (remembrance) of the Lord as a means to overcome trividha-tāpa; no formal rite is specified.

←Previous Verse
Next Verse→