Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 16

Devanagari script

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

Transliteration

vāyutattvaṃ bhruvormadhye vṛttamaṃjanasannibham | yaṃbījamīśadaivatyaṃ dhyāyanvāyuṃ jayediti

Translation

بھنوؤں کے درمیان وایو تتّو کا دھیان کرے—سرمہ کی مانند سیاہ اور گول—اور ‘یَم’ بیج منتر کو، جس کے ادھپتی ایش ہیں، یاد کرے؛ اس طرح پران وایو پر غلبہ حاصل کرے۔

Word by Word

• वायुतत्त्वम्: the principle/element of wind
• वायुतत्त्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वायोः तत्त्वम्)

• भ्रुवोः: of the two eyebrows
• भ्रुवोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भ्रू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), द्विवचन

• मध्ये: in the middle
• मध्ये: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; अधिकरण (स्थान)

• वृत्तम्: round
• वृत्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृत्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

• अञ्जनसन्निभम्: resembling collyrium (black ointment)
• अञ्जनसन्निभम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अञ्जन (प्रातिपदिक) + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; उपमान-तत्पुरुषः (अञ्जनस्य सन्निभम्)

• यम्: which
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• बीजम्: seed-syllable
• बीजम्: Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बीज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• ईशदैवत्यम्: having Īśa as the presiding deity
• ईशदैवत्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ईश (प्रातिपदिक) + दैवत्/दैवत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ईशस्य दैवत्यं यस्य तत्)

• ध्यायन्: meditating (upon)
• ध्यायन्: Kriya-visheshana (Concomitant action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तः; शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन

• वायुम्: Vāyu (wind deity)
• वायुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• जयेत्: should conquer/overcome
• जयेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जि (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/इति-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-वाक्यसमाप्तिसूचक (quotative particle)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A solitary yati seated in padmāsana on a Kāśī ghāṭa or in a quiet grove, eyes half-closed, attention fixed between the eyebrows; a dark circular maṇḍala at the brow with subtle wind-motifs; Śiva/Īśa as a luminous presence above or behind.

Characters & Entities

• Vāyu-tattva
• Bīja ‘yaṃ’
• Īśa (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner mastery—especially of prāṇa—supports steadiness of mind and prepares the seeker for higher realization under Śiva’s lordship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The yogic instruction is given within Kāśī Khaṇḍa’s sacred setting; it does not name a particular tīrtha in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

A dhyāna/japa-style prescription: focus between the eyebrows on vāyu-tattva and contemplate the bīja ‘yaṃ’ with Īśa as presiding deity.