Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

Devanagari script

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यंचातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

Transliteration

anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃcātibhojanam | apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāttatparivarjayet

Translation

حد سے زیادہ کھانا بیماری لاتا ہے، عمر گھٹاتا ہے اور آسمانی بھلائی میں رکاوٹ بنتا ہے؛ یہ بے ثواب ہے اور لوگوں میں مذموم—اس لیے اسے ترک کرنا چاہیے۔

Word by Word

• अनारोग्यम्: unhealthy
• अनारोग्यम्: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: न + आरोग्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; नञ्-समासार्थः; ‘unhealthy’

• अनायुष्यम्: not conducive to long life
• अनायुष्यम्: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: न + आयुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘shortening life / not conducive to longevity’

• अस्वर्ग्यम्: not heavenly-meritorious
• अस्वर्ग्यम्: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: न + स्वर्ग्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘not leading to heaven’

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• अति-भोजनम्: excessive eating
• अति-भोजनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अति (अव्यय) + भोजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः—‘अत्यधिकं भोजनम्’ (excessive eating)

• अपुण्यम्: non-meritorious
• अपुण्यम्: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: न + पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘sinful / non-meritorious’

• लोक-विद्विष्टम्: hated by the world/people
• लोक-विद्विष्टम्: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लोक (प्रातिपदिक) + विद्विष्ट (प्रातिपदिक/कृदन्त from द्विष् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—‘लोकेन विद्विष्टम्’ (hated by people)

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति हेत्वर्थे अव्ययीभाववत् प्रयोगः; मूलतः पञ्चमी-एकवचन (ablative sg) ‘therefore/from that’

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘that (practice)’

• परिवर्जयेत्: should avoid
• परिवर्जयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि + वर्ज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष? (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्; ‘should avoid’

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim at a Kāśī ghāṭ refuses excessive servings, choosing a modest portion; in contrast, a shadowed figure burdened by overeating appears as a cautionary vignette.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Moderation is dharma: bodily discipline supports longevity, merit (puṇya), and auspicious spiritual outcomes.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is embedded in Kāśī Khaṇḍa’s dharma-teachings associated with life in Kāśī (Vārāṇasī).

What ritualistic prescription is mentioned?

A general prohibition is given: avoid ati-bhojana (overeating).