Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 38

Devanagari script

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

Transliteration

dehaṃ paṃcatvamāpannaṃ tyaktvā kau kāṣṭhaloṣṭhavat | bāṃdhavā vimukhā yāṃti dharmo yāṃtamanuvrajet

Translation

جب بدن پانچ عناصر میں مل کر فنا ہو جاتا ہے تو اسے لکڑی کے ٹکڑے یا مٹی کے ڈھیلے کی طرح چھوڑ دیا جاتا ہے۔ رشتہ دار منہ موڑ کر چلے جاتے ہیں، مگر جانے والے کے ساتھ دھرم ہی ساتھ چلتا ہے۔

Word by Word

• देहम्: the body
• देहम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन — Masculine, Accusative, Singular

• पञ्चत्वम्: the state of being five elements; death
• पञ्चत्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पञ्चत्व (प्रातिपदिक; पञ्च + त्व)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular

• आपन्नम्: having reached, fallen into
• आपन्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Past participle, Neuter, Accusative, Singular; देहम् इति विशेषणम्

• त्यक्त्वा: having abandoned
• त्यक्त्वा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund) — having abandoned

• कौ: which two? (who indeed?)
• कौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन — Pronoun, Masculine, Nominative, Dual

• काष्ठलोष्टवत्: like a piece of wood or a clod
• काष्ठलोष्टवत्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: काष्ठ (प्रातिपदिक) + लोष्ट (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: वत्-प्रत्ययान्त-अव्यय (similative adverb) — like wood and a clod

• बान्धवाः: relatives
• बान्धवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बान्धव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural

• विमुखाः: turned away, indifferent
• विमुखाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विमुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural; बान्धवाः इति विशेषणम्

• यान्ति: go away
• यान्ति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, बहुवचन — Present, 3rd person, Plural

• धर्मः: dharma, merit
• धर्मः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular

• यान्तम्: the one who is going (departing)
• यान्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: या (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Present participle, Masculine, Accusative, Singular; (जीवम्/गच्छन्तम्) इति

• अनुव्रजेत्: should follow
• अनुव्रजेत्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु + व्रज् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (सम्भावना/आज्ञा), प्रथम-पुरुष, एकवचन — Optative, 3rd person, Singular

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A funeral procession reaches the ghāṭ; the body is set down like a log; relatives step back with averted faces, while a subtle luminous figure labeled ‘Dharma’ follows the departing soul toward a radiant path over the Gaṅgā.

Characters & Entities

• Dharma
• Pañca-bhūta
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The body is impermanent and abandoned at death; only dharma remains a true companion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Within the Kāśī-khaṇḍa framework, the teaching reinforces Kāśī’s renunciatory and liberation-centered vision.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it urges cultivation of dharma rather than reliance on social or material supports.