Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 38

Devanagari script

योष्टमूर्तिर्महादेवः पुराणे परिपठ्यते । तस्यैषांबुमयी मूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका

Transliteration

yoṣṭamūrtirmahādevaḥ purāṇe paripaṭhyate | tasyaiṣāṃbumayī mūrtirjñānadā jñānavāpikā

Translation

پوران میں مہادیو کو عورت کی صورت میں بھی بیان کیا گیا ہے؛ اور یہ گیان واپیکا اسی کی آبی مورتی ہے جو گیان عطا کرتی ہے۔

Word by Word

• योष्टमूर्तिः: the female form
• योष्टमूर्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योष्ट्/योषित् + मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (योष्टः/योषितः मूर्तिः = female-form)

• महादेवः: Mahādeva (Śiva)
• महादेवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा + देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (महान् देवः)

• पुराणे: in the Purāṇa
• पुराणे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• परिपठ्यते: is recited/read
• परिपठ्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पठ् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive): ‘is recited’

• तस्य: of him/of that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• एषा: this (she)
• एषा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अम्बुमयी: made of water
• अम्बुमयी: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अम्बु + मयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः/उपपद-समासः (अम्बुमयी = made of water)

• मूर्तिः: form, embodiment
• मूर्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ज्ञानदा: bestowing knowledge
• ज्ञानदा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ज्ञान + दा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (ज्ञानं ददाति इति)

• ज्ञानवापिका: Jñānavāpikā (the well of knowledge)
• ज्ञानवापिका: Samana-adhikarana (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान + वापिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (ज्ञानस्य वापिका)

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa typically Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Jñānavāpikā

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A doctrinal vision: Mahādeva’s feminine aspect is evoked, and the well itself is shown as Śiva’s watery embodiment—its surface shimmering like consciousness, emanating ‘jñāna’ as light.

Characters & Entities

• Mahādeva (Śiva)
• Jñānavāpikā
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva’s presence can be encountered through tīrthas; sacred waters are embodiments of divinity that awaken jñāna (spiritual insight).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Jñānavāpikā (Jñānavāpī), praised as knowledge-giving and as a divine embodiment.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse establishes the theological identity and spiritual fruit (knowledge) of the tīrtha.