Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 99

Devanagari script

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

Transliteration

kṣaṇamunmīlya nayane kṛtvā netrātithiṃ paṭīm | tarjanyagramathotkṣipya svātmānaṃ samabodhayat

Translation

اس نے ایک لمحے کو آنکھیں کھولیں، نقش دار کپڑے کو اپنی نگاہ کا ‘مہمان’ بنایا؛ پھر شہادت کی انگلی کی نوک اٹھا کر اپنے آپ کو ہوش میں لے آئی۔

Word by Word

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Kāla-adhikaraṇa (Temporal adjunct/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; अव्ययीभावार्थे कालपरिमाणम् (for a moment)

• उन्मील्य: having opened
• उन्मील्य: Kriyā-viśeṣaṇa (Absolutive modifying main action)
• Type: Verb
• Root: उत्+मील् (धातु) → उन्मील्य (क्त्वान्त/ल्यप्)
• Form: क्त्वान्त (ल्यप्) अव्ययकृदन्त; पूर्वकालिकक्रिया (having opened)

• नयने: (his) two eyes
• नयने: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: Kriyā-viśeṣaṇa (Absolutive)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) → कृत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त; पूर्वकालिकक्रिया (having made/done)

• नेत्रातिथिम्: a guest of the eyes (a sight)
• नेत्रातिथिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक) + अतिथि (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (नेत्रस्य अतिथिः); पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पटीम्: a cloth/veil
• पटीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पटी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तर्जनी-अग्रम्: the tip of the index finger
• तर्जनी-अग्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तर्जनी (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (तर्जन्याः अग्रं); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Discourse particle (सम्बन्ध/क्रमसूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अनन्तरार्थक अव्यय (then/now)

• उत्क्षिप्य: having lifted/raised
• उत्क्षिप्य: Kriyā-viśeṣaṇa (Absolutive)
• Type: Verb
• Root: उत्+क्षिप् (धातु) → उत्क्षिप्य (क्त्वान्त/ल्यप्)
• Form: क्त्वान्त (ल्यप्) अव्ययकृदन्त; पूर्वकालिकक्रिया (having raised)

• स्वात्मानम्: his own self
• स्वात्मानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (स्वः आत्मा); पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• समबोधयत्: he awakened/caused (himself) to understand
• समबोधयत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: सम्+बुध् (धातु) → बोधय (णिजन्त)
• Form: लङ्-लकार (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; णिजन्त (causative)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-woman briefly opens her eyes, letting a painted cloth-image become ‘a guest’ to her gaze; she raises her forefinger as if instructing herself, returning to wakeful awareness amid the sacred city.

Characters & Entities

• Paṭī (painted cloth/panel)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Awareness can be deliberately reclaimed from fascination—self-mastery (saṃyama) is praised even amid compelling sights.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the overarching sacred setting; the verse itself is a narrative detail without a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it depicts an inner act of recollection and self-awakening.