Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 60

Devanagari script

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

Transliteration

taccārulocanakṣetre vicaraṃtau ca khaṃjanau | sadaiva śāradīṃ prītiṃ nirviśete nijecchayā

Translation

اس کی حسین آنکھوں کے میدان میں گویا دو کھنجن پرندے چہل قدمی کرتے تھے؛ اور اپنی مرضی سے ہمیشہ خزاں کی سی شیریں مسرت میں داخل ہوتے رہتے تھے۔

Word by Word

• तत्: in that
• तत्: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम् (neuter, locative singular) अर्थे ‘तस्मिन्’ (in that)

• चारु: beautiful
• चारु: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: चारु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम्; समासाङ्ग (qualifier member)

• लोचन: eye
• लोचन: Sambandha (Genitive/qualifying relation within compound)
• Type: Noun
• Root: लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम्; समासाङ्ग

• क्षेत्रे: in the region/field
• क्षेत्रे: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम् (neuter, locative singular); चारु-लोचन-क्षेत्रे = ‘in the field/region of beautiful eyes’

• विचरन्तौ: wandering/moving about
• विचरन्तौ: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वि + चर् (धातु) → विचरन्त् (कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः; पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम् (masc nom dual); खञ्जनौ-विशेषणम्

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• खञ्जनौ: two wagtails (birds)
• खञ्जनौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: खञ्जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, द्विवचनम् (masc nom dual)

• सदा: always
• सदा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)

• एव: indeed
• एव: Nipāta (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्ययम् (emphatic particle)

• शारदीम्: autumnal
• शारदीम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शारदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम् (fem acc sg); प्रीतिम्-विशेषणम्

• प्रीतिम्: delight/joy
• प्रीतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम् (fem acc sg)

• निर्विशेते: they enter/experience
• निर्विशेते: Kriyā (Action)
• Type: Verb
• Root: निर् + विश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (present), प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (3rd person dual); आत्मनेपदम्

• निजेच्छया: by their own wish
• निजेच्छया: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: निज + इच्छा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया, एकवचनम् (fem instr sg); निज-इच्छया = ‘by their own will’

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (frame audience)

Visual Art Cues

Scene: Her eyes are imagined as a ‘field’ where two wagtails (khañjana) wander, repeatedly entering an ‘autumnal delight’—cool, clear, bright śarad ambience reflected in the gaze.

Characters & Entities

• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Aesthetic description (rasa) is used as a narrative device in Purāṇas to sustain attention and convey the grandeur of the sacred setting.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī indirectly; the verse is embedded in the Kāśīkhaṇḍa’s sacred geography and storytelling.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.