Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 59

Devanagari script

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

Transliteration

tadbhrūrbhramararājīva gaṃḍapatralatāṃtare | udaṃcannyaṃcaduḍḍīna gaterabhyāsabhājinī

Translation

اس کی بھنویں—شاہانہ بھنورے کی مانند—رخساروں کی بیل جیسے پتّوں کے بیچ اٹھتی اور جھکتی رہیں، گویا تیز پرواز کی ہنر مندی کی مشق کر رہی ہوں۔

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् (neuter, nominative/accusative singular); विशेषणरूपेण (as demonstrative qualifier)

• भ्रूः: eyebrow
• भ्रूः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भ्रू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (feminine, nominative singular)

• भ्रमर: bee
• भ्रमर: Upamāna (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: भ्रमर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (masculine, nominative singular); उपमानार्थे (as standard of comparison)

• राजीव: lotus
• राजीव: Upamāna (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: राजीव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (neuter, nominative singular); उपमानार्थे

• गण्ड: cheek
• गण्ड: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: गण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम् (masculine, genitive singular); समासाङ्ग (compound member)

• पत्र: leaf
• पत्र: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम् (neuter, genitive singular); समासाङ्ग

• लता: creeper
• लता: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: लता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम् (feminine, genitive singular); समासाङ्ग

• अन्तरे: in the interval/between
• अन्तरे: Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम् (neuter, locative singular); गण्ड-पत्र-लता-अन्तरम् = ‘cheek-leaf-creeper-between’ (locative of place)

• उदञ्चन्: rising/upward-moving
• उदञ्चन्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उद् + अञ्च् (धातु) → उदञ्चत् (कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः (present active participle); प्रथमा, एकवचनम्; स्त्रीलिङ्गे भ्रूः-विशेषणम् (agreeing with ‘भ्रूः’)

• न्यञ्चत्: bending downward
• न्यञ्चत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नि + अञ्च् (धातु) → न्यञ्चत् (कृदन्त, शतृ)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः; प्रथमा, एकवचनम्; स्त्रीलिङ्गे भ्रूः-विशेषणम्

• उड्डीन: flown up/suddenly darting
• उड्डीन: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उत् + डी (धातु) → उड्डीन (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तः (past passive participle); प्रथमा, एकवचनम्; स्त्रीलिङ्गे भ्रूः-विशेषणम्

• गतेः: of movement
• गतेः: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम् (feminine, genitive singular)

• अभ्यास: practice/repetition
• अभ्यास: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अभ्यास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम् (masculine, genitive singular); समासाङ्ग

• भाजिनी: possessing/engaged in
• भाजिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: भाजिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (feminine, nominative singular); अभ्यास-भाजिनी = ‘one who partakes of/possesses practice’

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and ṛṣis at Naimiṣāraṇya (standard Purāṇic frame; context-dependent)

Visual Art Cues

Scene: Close-up poetic portrait: a young woman’s face; eyebrows like a dark royal bee darting up and down amid the leafy-vine texture of her cheeks; sense of quick, practiced motion.

Characters & Entities

• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa’s poetic register draws the listener inward, making the narrative memorable while preparing the mind for dharmic and devotional themes.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī by context; the verse itself is a descriptive segment within the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.