Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 28

Devanagari script

प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता

Transliteration

pralapaṃtamiva proccaiḥ priyaṃ kanakakuṃḍalā | babhāṣeṃ'tarviniḥśvasya yakṣiṇī sā pativratā

Translation

گویا وہ بلند آواز سے نوحہ کر رہی ہو، وہ پتی ورتا یکشِنی اندر ہی اندر گہری آہ بھرتی ہوئی اپنے محبوب کنک کنڈل سے بولی۔

Word by Word

• प्रलपन्तम्: speaking incoherently, lamenting
• प्रलपन्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र + लप् (धातु) + शतृ (कृदन्त) → प्रलपन्त् (प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले कर्तरि कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (masc. acc. sg.)

• इव: as if
• इव: Sambandha/Comparison (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (comparative particle: 'as if/like')

• प्रोच्चैः: aloud, loudly
• प्रोच्चैः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र + उच्चैः (अव्यय)
• Form: रीत्यर्थक-अव्यय (adverb: 'aloud/very loudly')

• प्रियम्: the beloved (husband)
• प्रियम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (masc. acc. sg.); संबोधनार्थे/सम्बन्धे 'beloved'

• कनककुण्डला: Kanakakuṇḍalā (the one with golden earrings)
• कनककुण्डला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कनक (प्रातिपदिक) + कुण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कनकस्य कुण्डले यस्याः/या) नामरूपेण (fem. nom. sg.)

• बभाषे: spoke
• बभाषे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (3rd sg. perf.)

• अन्तः: within, inwardly
• अन्तः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्तः (अव्यय)
• Form: अन्तर्वाचक-अव्यय (adverb: 'within/inwardly')

• विनिःश्वस्य: having sighed
• विनिःश्वस्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + नि + श्वस् (धातु)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययभावे (absolutive/gerund); 'विनिःश्वस्य' = having sighed; क्रियाविशेषणरूपेण

• यक्षिणी: the yakṣiṇī (female yakṣa)
• यक्षिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यक्षिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (fem. nom. sg.)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम (fem. nom. sg.)

• पतिव्रता: devoted to her husband
• पतिव्रता: Karta-qualifier (कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पति (प्रातिपदिक) + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (पतेः व्रतम् यस्याः) विशेषण (fem. nom. sg.)

Speaker

Narrator (within Kāśīkhaṇḍa; deductively Skanda’s narration to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (narrative backdrop)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Audience within the Purāṇic frame (ṛṣi/śaunaka-style setting not explicit in the verse)

Visual Art Cues

Scene: A pativratā yakṣiṇī, eyes moist, speaking as if in loud lament, while inwardly sighing; her beloved Kanakakuṇḍala listens in a twilight Kāśī grove near a shrine or ghāṭ.

Characters & Entities

• Yakṣiṇī
• Kanakakuṇḍala
• pativratā-dharma

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse foregrounds pativratā-dharma and compassionate counsel within marriage as a dharmic response to suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī-kṣetra indirectly, as the episode belongs to its māhātmya narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is narrative setup indicating counsel will follow.