Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 100

Devanagari script

बकशावकसंचारं लक्ष्मणासक्त सारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिंजलकुलाकुलम्

Transliteration

bakaśāvakasaṃcāraṃ lakṣmaṇāsakta sārasam | mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ kapiṃjalakulākulam

Translation

وہ کمسن بگلے کی آمدورفت سے زندہ تھا؛ اپنے جوڑوں سے الفت رکھنے والے سارَس پرندوں سے بھرا؛ مدہوش موروں کے شور سے گونجتا؛ اور کپنجَل پرندوں کے غولوں سے پُرہجوم تھا۔

Word by Word

• बक: crane/heron
• बक: Sambandha (Genitive sense in compound/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: बक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg)

• शावक: young one, chick
• शावक: Sambandha (Genitive sense in compound/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शावक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg)

• संचारम्: movement, roaming
• संचारम्: Viśeṣya (Qualified noun/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: संचार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg)

• लक्ष्मणा: with Lakṣmaṇā (a name)
• लक्ष्मणा: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन (fem instrumental sg)

• आसक्त: attached, clinging
• आसक्त: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आसक्त (√सञ्ज्/सक्त् धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg); attached

• सारसम्: crane (sārasa bird)
• सारसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सारस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter nom/acc sg)

• मत्त: intoxicated, excited
• मत्त: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मत्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg)

• बर्हिण: peacock
• बर्हिण: Sambandha (Genitive sense in compound/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: बर्हिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg)

• संघुष्टम्: echoing, resounding
• संघुष्टम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संघुष्ट (√घुष् धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (neuter nom/acc sg; resounded)

• कपिंजल: francolin/partridge
• कपिंजल: Sambandha (Genitive sense in compound/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कपिंजल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (masc nom/acc sg)

• कुल: flock, family
• कुल: Sambandha (Genitive sense in compound/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter nom/acc sg)

• आकुलम्: crowded, filled
• आकुलम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (neuter nom/acc sg)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A bustling sacred grove: young herons step through shallows; paired sārasas linger affectionately; peacocks call loudly; kapiñjala flocks fill the branches, creating a festive natural chorus.

Characters & Entities

• Kāśī
• baka (heron)
• sārasa (crane)
• barhiṇa (peacock)
• kapiñjala (bird)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The holy land is recognized by auspicious life and joyful sound—nature itself becomes a witness to sacred merit (puṇya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse continues the glorification of Kāśī’s grove-and-lake environment within Adhyāya 32.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.