Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 91

Devanagari script

धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः

Transliteration

dhūrjaṭe nīlakaṃṭheśa pinākiñśaśiśekhara | triśūlapāṇe viśveśa rakṣarakṣetibhāṣaṇaiḥ

Translation

‘اے دھورجٹی! اے نیل کنٹھیش! اے پِناکین! اے ششی شیکھر! اے ترشول دھاری وِشوِیش—بچا، بچا!’ ایسی مناجات ادا کرنے سے—کاشی میں شِو کی نگہبانی حاصل ہوتی ہے اور مبارک پُنّیہ بڑھتا ہے۔

Word by Word

• धूर्जटे: O Dhūrjaṭi
• धूर्जटे: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: धूर्जटि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• नीलकंठेश: O Lord of the blue-throated one (i.e., blue-throated Lord)
• नीलकंठेश: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नीलकण्ठ + ईश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (नीलकण्ठस्य ईशः)

• पिनाकिन्: O bearer of the Pināka bow
• पिनाकिन्: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पिनाकिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• शशिशेखर: O moon-crested one
• शशिशेखर: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: शशि + शेखर (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (शशिनः शेखरः)

• त्रिशूलपाणे: O trident-in-hand
• त्रिशूलपाणे: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रिशूल + पाणि (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (त्रिशूलस्य पाणिः यस्य)

• विश्वेश: O Lord of the universe
• विश्वेश: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विश्व + ईश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (विश्वस्य ईशः)

• रक्ष: protect!
• रक्ष: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (आज्ञार्थ), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• रक्ष: protect! (again)
• रक्ष: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लोट्-लकार, मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; पुनरुक्ति-प्रयोग

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरणसूचक

• भाषणैः: by utterances/sayings
• भाषणैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भाषण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśvara in Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim stands with folded hands before Viśveśvara, chanting a litany of Śiva’s names; Śiva is envisioned above as Nīlakaṇṭha with crescent moon, trident and bow, radiating protective aura over Kāśī’s ghāṭs.

Characters & Entities

• Śiva (Dhūrjaṭi, Nīlakaṇṭha, Pinākin, Śaśiśekhara, Triśūlapāṇi)
• Viśveśa
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Calling Śiva by his sacred names with a plea for protection is itself a meritorious, grace-invoking act—especially in Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viśveśa/Viśveśvara in Kāśī, addressed as the universal Lord and protector.

What ritualistic prescription is mentioned?

Nāma-ucchāraṇa (recitation of Śiva’s epithets) and a protective supplication: ‘rakṣa rakṣa’.