Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66

Devanagari script

जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्जलाविला । जगदानंदजननी जलजा जलजेक्षणा

Transliteration

jāḍyavidhvaṃsanakarī jagadyonirjalāvilā | jagadānaṃdajananī jalajā jalajekṣaṇā

Translation

وہ جمود اور سستی کو مٹانے والی ہے؛ وہ کائنات کی یَونی، سرچشمۂ پیدائش ہے، جو خود آب کی صورت بہتی ہے۔ وہ جگت کے آنند کی جننی ہے؛ کنول سے جنمی، کنول نین—کاشی کی مَنگل شکتی کے طور پر اس کی ستوتی کی جاتی ہے۔

Word by Word

• जाड्य: dullness, inertia
• जाड्य: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जाड्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• विध्वंसन: destruction
• विध्वंसन: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वि + ध्वंस (धातु/प्रातिपदिक) + ल्युट्/अन (कृदन्त/भाववाचक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति; क्रियानाम (destruction)

• करी: doer; causing
• करी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + णिनि (कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; णिनि-प्रत्ययान्त (doer/maker)

• जाड्यविध्वंसनकरी: she who causes the destruction of dullness
• जाड्यविध्वंसनकरी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जाड्य + विध्वंसन + करी (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (जाड्यस्य विध्वंसनं करोति)

• जगत्: world
• जगत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• योनि: source, womb, origin
• योनि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योनि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जगद्योनिः: source of the world
• जगद्योनिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् + योनि (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जगतः योनि:)

• जल: water
• जल: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• अविला: clear, un-turbid
• अविला: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अविल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जलाविला: clear like water; water-clear
• जलाविला: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जल + अविला (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (जलम् इव अविला / जलेन अविला—निर्मला)

• जगत्: world
• जगत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• आनन्द: bliss, joy
• आनन्द: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आनन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• जननी: mother; producer
• जननी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जननी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जगदानन्दजननी: mother of the world’s bliss
• जगदानन्दजननी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् + आनन्द + जननी (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जगतः आनन्दस्य जननी / जगदानन्दस्य जननी)

• जलजा: lotus; water-born (one)
• जलजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जलज (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; जलात् जायते इति (lotus; water-born)

• जलज: lotus; water-born
• जलज: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जलज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• ईक्षणा: eye; seeing
• ईक्षणा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईक्षणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जलजेक्षणा: she whose eyes are like lotuses
• जलजेक्षणा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जलज + ईक्षणा (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (जलजेक्षणे यस्याः सा)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā in Kāśī (Jāḍya-vidhvaṃsinī aspect)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis / tīrtha audience

Visual Art Cues

Scene: Gaṅgā as a lotus-eyed goddess rising from river-lotuses, sending a bright current that dissolves a grey fog of dullness; devotees awaken at dawn on ghāṭas, lamps still glowing.

Characters & Entities

• Devī (Śakti)
• Kāśī (contextual)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Goddess awakens clarity and bliss by destroying inner dullness; in Kāśī, her grace is portrayed as both cosmic source and inner illumination.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the contextual sacred locus of this hymn in the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse supports meditative praise aimed at awakening (removal of jāḍya) and realization of ānanda.