Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 65

Devanagari script

जीवनं जीवनप्राणा जगज्ज्येष्ठा जगन्मयी । जीवजीवातुलतिका जन्मिजन्मनिबर्हिणी

Transliteration

jīvanaṃ jīvanaprāṇā jagajjyeṣṭhā jaganmayī | jīvajīvātulatikā janmijanmanibarhiṇī

Translation

وہ خود زندگی ہے، جانداروں کی سانسوں کی جان ہے؛ وہ جگت کی بزرگ و برتر ہے، اپنے وجود میں ساری کائنات پر محیط۔ وہ ہر ذی روح کی حیات بخش جوہر ہے اور جنم در جنم کے چکر کو جڑ سے اکھاڑ دیتی ہے۔

Word by Word

• जीवनम्: life
• जीवनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीवन (प्रातिपदिक; from जीव् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जीवन: life
• जीवन: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जीवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• प्राणा: vital breath; life-force
• प्राणा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासोत्तरपद (head)

• जीवनप्राणा: life’s very breath
• जीवनप्राणा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जीवन + प्राण (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जीवनस्य प्राणः; सा)

• जगत्: world
• जगत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• ज्येष्ठा: eldest, foremost
• ज्येष्ठा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जगज्ज्येष्ठा: foremost of the world
• जगज्ज्येष्ठा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगत् + ज्येष्ठा (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जगतः ज्येष्ठा)

• जगत्: world
• जगत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• मयी: consisting of; pervaded by
• मयी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मय (प्रातिपदिक; -मय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मयट्-अर्थे (consisting of/pervaded by)

• जगन्मयी: pervaded by the world; embodying the world
• जगन्मयी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जगत् + मयी (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (जगन्मयी = जगत्-मयी)

• जीव: living being
• जीव: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• जीवातु: life, vital principle
• जीवातु: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जीवातु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• लतिका: creeper, little vine
• लतिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लतिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासोत्तरपद (head)

• जीवजीवातुलतिका: the creeper of life for living beings (life-giving vine)
• जीवजीवातुलतिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव + जीवातु + लतिका (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जीवानां जीवातुः; तस्य लतिका)

• जन्मि: born being; creature
• जन्मि: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जन्मिन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• जन्मनि: in birth
• जन्मनि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासपूर्वपदत्वात् अव्यक्त-विभक्ति (in compound)

• बर्हिणी: peahen; (fig.) adorned one
• बर्हिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बर्हिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जन्मिजन्मनिबर्हिणी: she who is an adornment in the births of creatures
• जन्मिजन्मनिबर्हिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जन्मि + जन्मनि + बर्हिणी (समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (जन्मिनां जन्मनि बर्हिणी—जन्मेषु शोभाम्/विस्तारं ददाति इति भावः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā in Kāśī (Jīvana-prāṇa aspect)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis / pilgrims in frame

Visual Art Cues

Scene: Gaṅgā as cosmic mother whose waters appear as luminous breath entering beings; a wheel of births dissolves behind her; pilgrims on ghāṭas meditate in stillness.

Characters & Entities

• Devī (Śakti)
• Kāśī (contextual)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Goddess is the inner life-force and also the liberator: devotion aims not only at worldly vitality but at ending saṃsāra (repeated birth).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the contextual pilgrimage-field in which this liberating power is celebrated in the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual act is stated; the verse supports liberation-oriented remembrance and praise.