Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 46

Devanagari script

यदैव हतवान्द्वीपी तं वाहीकमरण्यगम् । तस्मिन्नेव क्षणे बद्धः स पाशैः क्रूरकिंकरैः

Transliteration

yadaiva hatavāndvīpī taṃ vāhīkamaraṇyagam | tasminneva kṣaṇe baddhaḥ sa pāśaiḥ krūrakiṃkaraiḥ

Translation

جس لمحے شیر نے جنگل میں واہیک کو ہلاک کیا، اسی لمحے یم کے ظالم خادموں نے اسے پھندوں سے جکڑ لیا۔

Word by Word

• यदा: when
• यदा: Kriya-visheshaṇa (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)
• Form: अव्ययम् (Temporal conjunction)

• एव: just/indeed
• एव: None (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम् (Emphatic particle)

• हतवान्: having killed
• हतवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु) → हतवत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त (Perfect participle/agentive past), पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्तरि प्रयोगः

• द्वीपी: leopard (spotted beast)
• द्वीपी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्वीपिन्/द्वीपी (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• वाहीकम्: Vāhīka (person)
• वाहीकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाहीक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• अरण्यगम्: gone into the forest
• अरण्यगम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अरण्य + ग (प्रातिपदिक); अरण्यग (समास-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (अरण्यं गच्छति = going in the forest); विशेषणम् (वाहीकम्)

• तस्मिन्: at that (time)
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• एव: just
• एव: None (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम् (Emphatic particle)

• क्षणे: in the moment
• क्षणे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• बद्धः: bound
• बद्धः: Karta (Predicate nominal/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: बन्ध् (धातु) → बद्ध (कर्मणि-क्त/कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कर्मणि क्त-प्रत्ययान्त (Past passive participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् (सः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• पाशैः: with nooses
• पाशैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन (Plural)

• क्रूर: cruel
• क्रूर: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रूर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; विशेषणम् (किंकरैः)

• किंकरैः: by servants/henchmen
• किंकरैः: Karana (Agent-instrumental/करण)
• Type: Noun
• Root: किंकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

Speaker

Maheśvara (Śiva) (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (context)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: In a dark forest, a tiger’s kill is implied; simultaneously, shadowy Yama-dūtas appear, looping nooses around the departing subtle body, emphasizing the ‘same instant’ simultaneity.

Characters & Entities

• Vāhīka
• Yama (implied)
• Yamadūtas (krūrakimkara)
• dvīpī (tiger/leopard)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Death is immediately followed by moral accounting; one’s karmic record summons consequences without delay.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is praised in this verse; it focuses on the post-death karmic mechanism that Kāśī’s grace will later be contrasted against.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse describes the seizure by Yama’s messengers.