Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66

Devanagari script

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्ताकुंडलपातेन तवाद्रितनयाप्रिय । तीर्थानां परमं तीर्थं मुक्तिक्षेत्रमिहास्तु वै

Transliteration

śrīviṣṇuruvāca | muktākuṃḍalapātena tavādritanayāpriya | tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ muktikṣetramihāstu vai

Translation

شری وِشنو نے فرمایا: اے دخترِ کوہ (پاروَتی) کے محبوب! تمہارے موتی کے کُنڈل کے گرنے سے یہ جگہ یقیناً تیرتھوں میں سب سے برتر تیرتھ، اور یہیں مُکتی کا کھیتر ہو۔

Word by Word

• श्रीविष्णुः: Śrī Viṣṇu
• श्रीविष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्रीविष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्/परोक्षभूत (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• मुक्ता-कुण्डल-पातेन: by the falling of the pearl-earring
• मुक्ता-कुण्डल-पातेन: Karana (Instrument/Cause/करण)
• Type: Noun
• Root: मुक्ता (प्रातिपदिक) + कुण्डल (प्रातिपदिक) + पात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; तत्पुरुषसमासः (मुक्ताकुण्डलस्य पातः)

• तव: of you
• तव: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

• अद्रितनया-प्रिय: O beloved of the mountain’s daughter (Pārvatī)
• अद्रितनया-प्रिय: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: अद्रि (प्रातिपदिक) + तनया (प्रातिपदिक) + प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (अद्रितनयायाः प्रियः)

• तीर्थानाम्: of (all) tīrthas
• तीर्थानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), बहुवचनम्

• परमम्: supreme
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• मुक्ति-क्षेत्रम्: field/place of liberation
• मुक्ति-क्षेत्रम्: Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (मुक्तेः क्षेत्रम्)

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (here)

• अस्तु: let it be
• अस्तु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्ययम् (emphatic particle)

Speaker

Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Māṇikarṇikā / Mukti-kṣetra (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śiva

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu speaks a solemn boon to Śiva—beloved of Pārvatī—declaring that by the fall of the pearl-earring this place shall be the supreme tīrtha, a true field of liberation; the ghat glows with sanctity.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Śiva
• Pārvatī (Adri-tanayā)
• Māṇikarṇikā (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s holiness culminates in mukti; divine grace transforms a site into a liberating sacred field.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Māṇikarṇikā in Kāśī, declared the supreme tīrtha and a mukti-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated; the verse is a proclamation of the tīrtha’s liberating status.