Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 68

Devanagari script

अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति । स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्

Transliteration

ananyamānaso bhūtvā tatkṣetraṃ yo na muṃcati | sa muṃcati jarāmṛtyuṃ garbhavāsaṃ suduḥsaham

Translation

جو یکسو دل ہو کر اس مقدّس کشتَر کو نہیں چھوڑتا، وہ بڑھاپے اور موت سے، اور نہایت دردناک رحم میں قیام سے بھی رہائی پاتا ہے۔

Word by Word

• अनन्यमानसः: with single-pointed mind
• अनन्यमानसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनन्य-मानस (प्रातिपदिक); अनन्य (प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (having undivided mind)

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्यय; पूर्वकालिक क्रिया (having become)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• क्षेत्रम्: holy field/region
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कर्म

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• मुंचति: abandons; leaves
• मुंचति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• मुंचति: releases; gets rid of
• मुंचति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• जरा: old age
• जरा: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासपूर्वपद (in compound)

• मृत्युम्: death
• मृत्युम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मृत्यु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासोत्तरपद; समस्तपदम्: जरामृत्युम्

• गर्भवासम्: dwelling in the womb
• गर्भवासम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गर्भ-वास (प्रातिपदिक); गर्भ (प्रातिपदिक) + वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (गर्भे वासः)

• सुदुःसहम्: very hard to endure
• सुदुःसहम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु-दुःसह (प्रातिपदिक); सु (उपसर्ग/अव्यय) + दुःसह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण (गर्भवासम् इति)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta / Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A serene devotee sits in meditation within Kāśī; behind, a wheel of saṃsāra (birth-womb-aging-death) breaks; a translucent womb-symbol fades; the devotee steps into a calm Śiva-light, signifying release.

Characters & Entities

• Avimukta (Kāśī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Steady, undivided commitment to Avimukta is presented as a direct means to transcend rebirth’s suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

That kṣetra is Avimukta—Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Maintain ananya-mindedness (single-minded devotion) and do not leave the kṣetra.