Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 60

Devanagari script

निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः

Transliteration

nimeṣamātramapi yo hyavimukte'tibhaktibhāk | brahmacaryasamāyuktaṃ tena taptaṃ mahattapaḥ

Translation

اویمُکت میں جو کوئی پلک جھپکنے بھر کے لیے بھی شدید بھکتی سے بھر جائے، اور برہمچریہ سے یُکت ہو—اس نے عظیم تپسیا کر لی۔

Word by Word

• निमेषमात्रम्: only a moment
• निमेषमात्रम्: Karma (Extent/कर्म-परिमाण)
• Type: Noun
• Root: निमेष + मात्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समास (निमेषस्य मात्रम् = only a moment)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपवादबोधक अव्यय (even)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतुबोधक अव्यय (indeed/for)

• अविमुक्ते: in Avimukta
• अविमुक्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; स्थाननाम

• अतिभक्तिभाक्: possessing great devotion
• अतिभक्तिभाक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अति + भक्ति + भाज् (धातु; क्विप्/कृदन्त-प्रातिपदिक भाक्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुष-समास (अतिशयिता भक्ति यस्य) + भाक् (भज्-धातोः क्विप्: 'sharing/possessing')

• ब्रह्मचर्यसमायुक्तम्: endowed with celibacy
• ब्रह्मचर्यसमायुक्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मचर्य + सम् + आ + युक्त (युज्-धातु, क्त; कृदन्त; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (ब्रह्मचर्येण समायुक्तम्) + क्त-प्रत्ययान्त

• तेन: by him
• तेन: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; तेन = 'by him/thereby'

• तप्तम्: performed
• तप्तम्: Karta (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: तप्त (तप्-धातु, क्त; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (performed/undertaken, lit. heated)

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• तपः: austerity
• तपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: muni/vipra addressed

Visual Art Cues

Scene: A devotee in Avimukta, eyes half-closed for a blink, hands in añjali, a sudden surge of light from the Śiva-linga; the scene conveys instantaneous transformation—tapas igniting like a flame.

Characters & Entities

• Avimukta-kṣetra
• Brahmacarya (discipline)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In Kāśī’s Avimukta, even brief, intense devotion—supported by self-discipline—carries the weight of profound tapas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta-kṣetra in Kāśī (Vārāṇasī), presented as uniquely potent for devotion and austerity.

What ritualistic prescription is mentioned?

Brahmacarya (continence/regulated conduct) alongside intense bhakti in Avimukta; no other specific rite is stated.