Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 38

Devanagari script

निराकारोपि साकारः शिव एव हि कारणम । मुक्तये भुक्तये वापि न शिवान्मोक्षदो परः

Transliteration

nirākāropi sākāraḥ śiva eva hi kāraṇama | muktaye bhuktaye vāpi na śivānmokṣado paraḥ

Translation

وہ بے صورت ہو کر بھی صورت والا ہے؛ حقیقی سبب تو شِو ہی ہے۔ نجات ہو یا دنیوی بھوگ—موکش دینے والے شِو سے بڑھ کر کوئی نہیں۔

Word by Word

• निराकारः: formless
• निराकारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + आकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; विशेषणम्

• अपि: even; also
• अपि: Sambandha/Emphasis (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (particle)

• साकारः: with form
• साकारः: Samanaadhikarana/Predicate (समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्ग/प्रत्ययार्थ) + आकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; विशेषणम्

• शिवः: Śiva
• शिवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्

• एव: alone; indeed
• एव: Emphasis (Avadharana/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारण-निपातः (restrictive particle)

• हि: for; indeed
• हि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; हेत्वर्थ-निपातः/समर्थकः (causal/emphatic particle)

• कारणम्: the cause
• कारणम्: Samanaadhikarana/Predicate Noun (विधेय)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; विधेय (predicate noun)

• मुक्तये: for liberation
• मुक्तये: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचनम्; प्रयोजन (dative of purpose)

• भुक्तये: for enjoyment
• भुक्तये: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: भुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, चतुर्थी (4th), एकवचनम्; प्रयोजन

• वा: or
• वा: Discourse particle (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; विकल्पार्थकः (disjunctive particle)

• अपि: also; even
• अपि: Emphasis (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपातः (negation particle)

• शिवात्: than Śiva; from Śiva
• शिवात्: Apadana (Source/Comparison/अपादान)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचनम्; अपादान (ablative of comparison/source)

• मोक्षदः: giver of liberation
• मोक्षदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक/कृदन्तार्थ ‘दाता’)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (मोक्षं ददाति इति)

• परः: other; superior (another)
• परः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; विशेषणम् (मोक्षदः परः)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī / Viśveśvara (implied)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvija (brāhmaṇa)

Visual Art Cues

Scene: A split-vision: Śiva as aniconic boundless light (nirākāra) merging into a liṅga or anthropomorphic Śiva (sākāra). Devotees receive two streams—prosperity and liberation—yet the liberation stream is shown higher/brighter.

Characters & Entities

• Śiva
• Mokṣa
• Bhukti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All attainments—worldly and transcendent—culminate in Śiva’s grace; mokṣa is ultimately His gift.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī’s mokṣa-fame is reinforced: the Kāśī Khaṇḍa consistently presents Śiva as the liberator in this sacred city.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the emphasis is on devotion and reliance upon Śiva for bhukti and mukti.