Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 24

Devanagari script

तस्य देवस्य खेलोऽयं स्वलीला मूर्तिधारिणः । स विश्वेश इति ख्यात स्तस्याज्ञाकृदिदं जगत्

Transliteration

tasya devasya khelo'yaṃ svalīlā mūrtidhāriṇaḥ | sa viśveśa iti khyāta stasyājñākṛdidaṃ jagat

Translation

یہ کائنات اسی دیوتا کی کھیل ہے، جو اپنی ہی لیلا سے روپ دھارتا ہے۔ وہ ‘وشوِیش’ کے نام سے مشہور ہے، اور یہ جگت اس کے حکم کے مطابق ہی چلتا ہے۔

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन; सर्वनाम

• देवस्य: of the god
• देवस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• खेलः: sport; play
• खेलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: खेल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Visheshya (Demonstrative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• स्वलीला: his own līlā
• स्वलीला: Samanaadhikarana (Apposition/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (स्वा लीला)

• मूर्तिधारिणः: of the form-bearing one
• मूर्तिधारिणः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मूर्ति (प्रातिपदिक) + धारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; समासः उपपद-तत्पुरुष (मूर्तिं धारयति इति); सम्बन्धे (of the embodied one)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• विश्वेशः: Viśveśa
• विश्वेशः: Samanaadhikarana (Apposition/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

• इति: thus; as
• इति: Sambandha (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/इत्यर्थक निपात (quotative particle)

• ख्यातः: is known (as)
• ख्यातः: Kriya (Predicative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) विधेय-विशेषणरूपेण; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अर्थः ‘प्रसिद्धः/उच्यते’

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• आज्ञाकृत्: obedient to (his) command
• आज्ञाकृत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आज्ञा (प्रातिपदिक) + कृत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (आज्ञां करोति/पालयति इति)

• इदम्: this
• इदम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• जगत्: world; universe
• जगत्: Samanaadhikarana (Apposition/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta-Kāśī (implied seat of Viśveśa)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience

Visual Art Cues

Scene: Viśveśa as a vast, serene cosmic form; the universe emerging as playful emanations—galaxies, rivers, beings—like sparks from a calm fire, all moving in obedience to his command.

Characters & Entities

• Viśveśa
• Jagat (Universe)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Creation is divine līlā, yet governed by the Lord’s command—inviting surrender, reverence, and trust in cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viśveśa, the presiding deity of Kāśī (Viśveśvara), is the theological center implied by the name.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is mentioned; the emphasis is on recognizing divine sovereignty and līlā.