Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 36

Devanagari script

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

Transliteration

karmabhūmiṃ samīhaṃte sarve svargaukaso dvija | yattatrārjitabhoktāraḥ padeṣūccāvaceṣvamī

Translation

اے دْوِج! جنت کے رہنے والے سب کرم بھومی کی آرزو کرتے ہیں؛ کیونکہ وہیں جیو اعلیٰ یا ادنیٰ مراتب میں اپنے اعمال کے پھل کماتے ہیں اور پھر انہیں بھوگتے ہیں۔

Word by Word

• कर्म-भूमिम्: the land/field of action
• कर्म-भूमिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कर्म (प्रातिपदिक) + भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Feminine, Accusative (2nd), Singular; समासः: तत्पुरुष (षष्ठी) ‘कर्मणः भूमिः’

• समीहन्ते: they desire/seek
• समीहन्ते: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-ईह् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपदी — Present indicative, 3rd person, Plural, Ātmanepada

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative (1st), Plural

• स्वर्ग-ओकसः: heaven-dwellers
• स्वर्ग-ओकसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक) + ओकस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural; समासः: तत्पुरुष (षष्ठी) ‘स्वर्गस्य ओकसः’ = dwellers of heaven

• द्विज: O twice-born (brahmin)
• द्विज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Vocative, Singular

• यत्: which (fact)
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Neuter pronoun, Nominative, Singular

• तत्र: there
• तत्र: Deśa-adhikaraṇa (Locative adjunct/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (देशवाचक) — indeclinable adverb ‘there/in that (realm)’

• अर्जित-भोक्तारः: enjoyers of what is earned (there)
• अर्जित-भोक्तारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक) + भोक्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural; समासः: तत्पुरुष (कर्मधारय) ‘अर्जिताः (पुण्यादयः) येषां ते भोक्तारः’ / ‘अर्जितं भुङ्क्ते’ भावः

• पदेषु: in positions/states
• पदेषु: Adhikaraṇa (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन — Neuter, Locative (7th), Plural

• उच्च-अवचेषु: high and low
• उच्च-अवचेषु: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उच्च (प्रातिपदिक) + अवच (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन — Neuter, Locative, Plural; समासः: द्वन्द्व (इतरेतर) ‘उच्चं च अवचं च’

• अमी: these/those (they)
• अमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine pronoun, Nominative, Plural

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhārata-varṣa (with Kāśī as focal kṣetra in discourse)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvija (explicitly addressed: ‘dvija’)

Visual Art Cues

Scene: A cosmic tableau: svargavāsins gaze longingly toward Bhārata depicted as a fertile ‘field’ with pilgrims performing yajña, dāna, and snāna; above, a wheel shows results ripening into higher and lower births.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Human life is the unique arena to perform karma and dharma; even celestial beings value it for earning merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Implicitly supports pilgrimage culture: sacred places like Kāśī are part of karma-bhūmi where merit is earned, though not named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the teaching motivates dharmic action (tapas, dāna, vrata, tīrtha-yātrā) in the human realm.