Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

Devanagari script

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

Transliteration

jaṭāṭavī koṭarāṃtaḥ kṛtanīḍāṃḍajāśca ye | prarūḍhavāmalūrāṃgāḥ snāyunaddhāsthisaṃcayāḥ

Translation

کچھ کی جٹائیں جنگل کی مانند ہیں، جن کے کھوکھلوں میں پرندوں نے گھونسلے بنا کر انڈے دیے ہیں؛ ان کے اعضاء بگڑ چکے اور سوکھ گئے ہیں—بس پٹھوں کی رسیوں سے بندھی ہڈیوں کا ڈھانچا۔

Word by Word

• jaṭā-ṭavī-koṭara-antaḥ: (their bodies) like the inner hollow of a forest of matted hair
• jaṭā-ṭavī-koṭara-antaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: jaṭā (प्रातिपदिक) + ṭavī (प्रातिपदिक) + koṭara (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—जटाटवीकोटरान्तः = जटानां टवी (वनम्) तस्य कोटरस्य अन्तः (अन्तर्भागः) इव (बहुवचनार्थे समुदायवाचक)

• kṛta-nīḍa-aṇḍajāḥ: egg-born creatures (birds) that have made nests (therein)
• kṛta-nīḍa-aṇḍajāḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: kṛta (कृदन्त-प्रातिपदिक) + nīḍa (प्रातिपदिक) + aṇḍaja (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—कृतनीडाण्डजाः = कृतं नीडं येषां ते अण्डजाः (nest-making birds)

• ca: and
• ca: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• ye: who
• ye: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: yad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• prarūḍha-vāma-lūru-aṅgāḥ: whose limbs have grown crooked and deformed
• prarūḍha-vāma-lūru-aṅgāḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: prarūḍha (कृदन्त-प्रातिपदिक) + vāma (प्रातिपदिक) + lūru (प्रातिपदिक) + aṅga (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्—प्ररूढानि वामलूराणि अङ्गानि येषां ते (वाम=वक्र, लूर=विकृत/क्षत)

• snāyu-naddha-asthi-saṃcayāḥ: mere heaps of bones bound by sinews
• snāyu-naddha-asthi-saṃcayāḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: snāyu (प्रातिपदिक) + naddha (कृदन्त-प्रातिपदिक) + asthi (प्रातिपदिक) + saṃcaya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—स्नायुनद्धास्थिसंचयाः = स्नायुभिः नद्धः (बद्धः) अस्थीनां संचयः इव (केवलास्थिसमूहवत्)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Close view of an aged ascetic with immense matted locks like a dark forest; within the hair, small birds nest and eggs rest. The body is thin and twisted, ribs visible, limbs sinew-bound—yet the face is composed, eyes steady.

Characters & Entities

• Tapoloka
• Ascetics

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse emphasizes detachment from bodily appearance and comfort, portraying tapas as a total offering of the body to spiritual purpose.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader Kāśī-khaṇḍa frames the narration, but the verse itself describes Tapoloka-dwelling ascetics rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No single rite is prescribed; the focus is on the extreme ascetic condition resulting from prolonged austerity.