Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 92

Devanagari script

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

Transliteration

śrīviṣṇuruvāca | prasannosmi mahābhāga varaṃ varaya suvrata | tapaso'smānnivartasva ciraṃ khinnosi bālaka

Translation

شری وشنو نے فرمایا: “اے خوش نصیب! میں تم سے راضی ہوں۔ اے پختہ عہد والے! کوئی ور مانگ۔ اب اس تپسیا سے لوٹ آؤ—اے پیارے بچے، تم مدت سے تھک چکے ہو۔”

Word by Word

• श्रीविष्णुः: Śrī Viṣṇu
• श्रीविष्णुः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; सम्बोधन-पूर्वक वक्ता (speaker)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• प्रसन्नः: pleased
• प्रसन्नः: Karta (Predicate adjective to 'I'/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; अहम् इत्यस्य विशेषणम्

• अस्मि: am
• अस्मि: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present); उत्तमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• महाभाग: O fortunate one
• महाभाग: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति (Vocative); एकवचन

• वरम्: a boon
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; वरय इत्यस्य कर्म

• वरय: choose
• वरय: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative); मध्यमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• सुव्रत: O one of good vows
• सुव्रत: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुव्रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति; एकवचन

• तपसः: from austerity
• तपसः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative); एकवचन

• अस्मात्: from this
• अस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/सर्व; पञ्चमी-विभक्ति; एकवचन; एतस्मात् तपसः इत्यर्थे (from this)

• निवर्तस्व: desist/return
• निवर्तस्व: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि√वृत् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative); मध्यमपुरुष; एकवचन; आत्मनेपद

• चिरम्: for long
• चिरम्: Kriya-viseshana (Temporal adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: चिरम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)

• खिन्नः: weary
• खिन्नः: Karta (Predicate adjective to 'you'/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: खिन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; त्वम् इत्यस्य विशेषणम्

• असि: are
• असि: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार; मध्यमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• बालक: O boy
• बालक: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: बालक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन-विभक्ति; एकवचन

Speaker

Viṣṇu (Nārāyaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dhruva (the child devotee)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu speaks from Garuḍa with a compassionate gaze; the child-ascetic, worn by austerity, is addressed tenderly—an intimate moment of divine reassurance and boon-offering.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Dhruva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Austerity guided by devotion matures into grace; the Lord responds personally and compassionately.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in the verse; the broader Kāśīkhaṇḍa setting situates the teaching within the glory-literature of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) is referenced; the Lord indicates its completion and invites the devotee to receive a boon.