Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 37

Devanagari script

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

Transliteration

trijaganmayarūpavirūpasudṛgdṛgudaṃcanakuṃcana kṛtahutabhuk | bhavabhūtapatepramathaikapate patiteṣvapidattakaraprasṛte

Translation

جس کی صورت تینوں جہانوں کی عین حقیقت ہے؛ جس کی عجیب نگاہ اٹھاتی بھی ہے اور قابو میں بھی رکھتی ہے؛ جس کی خدمت یَجْن کی آگ کرتی ہے۔ اے ہرا، اے بھَو و بھوتوں کے پتی، پرمَتھوں کے یکتا مالک—تو گرے ہوؤں تک بھی اپنا دستِ کرم بڑھاتا ہے۔

Word by Word

• त्रिजगत्-मय-रूप-विरूप-सु-दृक्-दृक्-उदञ्चन-कुञ्चन: O one whose form is the three worlds, who is both formed and formless, with auspicious vision, expanding and contracting
• त्रिजगत्-मय-रूप-विरूप-सु-दृक्-दृक्-उदञ्चन-कुञ्चन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: त्रिजगत् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक) + विरूप (प्रातिपदिक) + सु (उपसर्ग/अव्यय) + दृक् (प्रातिपदिक) + दृक् (प्रातिपदिक) + उदञ्चन (प्रातिपदिक) + कुञ्चन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), एकवचन; बहुव्रीहिः—‘यस्य … सः’ (vocative epithet)

• कृत-हुत-भुक्: O eater of the oblation (fire)
• कृत-हुत-भुक्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कृत (कृ धातु, क्त/कृदन्त) + हुत (हु धातु, क्त/कृदन्त) + भुक् (भुज् धातु, क्विप्/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-तत्पुरुषार्थः—‘हुतं भुङ्क्ते’

• भव-भूत-पते: O lord of existence and beings
• भव-भूत-पते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भव (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘भवस्य भूतानां च पतिः’

• प्रमथ-एक-पते: O sole lord of the Pramathas
• प्रमथ-एक-पते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: प्रमथ (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘प्रमथानाम् एकः पतिः’

• पतितेषु: among the fallen
• पतितेषु: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पतित (पत् धातु, क्त/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7/सप्तमी), बहुवचन; ‘fallen (ones)’

• अपि: even
• अपि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय/अपि-भावः

• दत्त-कर-प्रसृते: O you whose hand is extended in giving (help), even to the fallen
• दत्त-कर-प्रसृते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: दत्त (दा धातु, क्त/कृदन्त) + कर (प्रातिपदिक) + प्रसृत (सृ धातु, क्त/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), एकवचन; बहुव्रीहिः—‘यस्य दत्तः करः प्रसृतः (सहायार्थम्)’

Speaker

Aṅgiras

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta Kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and ṛṣis (frame) / pilgrims-seekers (contextual)

Visual Art Cues

Scene: A devotee in Kāśī offers stuti to Viśveśvara: Śiva shown as cosmic-bodied (three worlds within), with gaṇas/pramathas around; Agni as a worshipper; Śiva extending a hand to lift a fallen supplicant.

Characters & Entities

• Śiva
• Pramathas
• Agni (hutabhuk)
• The fallen (patita)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva’s grace is radically inclusive—He reaches out even to those who have fallen, lifting them through compassion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is implied as the place where such saving grace is especially accessible through Viśveśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Indirectly references yajña through hutabhuk (Agni), but no specific ritual instruction is given.