Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 36

Devanagari script

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

Transliteration

nidhanādi vivarjitakṛtanatikṛtkṛtivihitamanorathapannagabhṛt | nagabhartṛsutārpitavāmavapuḥ svavapuḥparipūritasarvajagat

Translation

اے موت وغیرہ ہر قید سے پاک! اے نذرِ تعظیم کو ثمر آور کرنے والے، نیک اعمال سے بنے ارمان پورے کرنے والے، اے ناگ بردار! تو نے پہاڑ راج کی بیٹی کو اپنا بایاں پہلو عطا کیا، پھر بھی اپنے ہی وجود سے تو سارے جگت کو بھر کر محیط ہے۔

Word by Word

• निधन-आदि: death and the like
• निधन-आदि: Sambandha (Qualifier/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: निधन + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समासपद); आदि-शब्देन समाहारः (etc.)

• विवर्जित: free from, devoid of
• विवर्जित: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: विवर्जित (प्रातिपदिक; वि-√वृज्/√वर्ज् + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण

• कृत-नति-कृत्: O maker of (devotees’) obeisance / one who accepts obeisance
• कृत-नति-कृत्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कृत + नति + कृत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुषः (नतिं कृतवान्/नतिं करोति)

• कृति-विहित-मनोरथ: O fulfiller of wishes through (devotional) acts
• कृति-विहित-मनोरथ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कृति + विहित + मनोरथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुषः (कृतिभिः विहिताः मनोरथाः यस्य/कृतिं विहितमनोरथः)

• पन्नग-भृत्: O bearer of the serpent
• पन्नग-भृत्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पन्नग + भृत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; तत्पुरुषः (पन्नगं भर्ते/धारयति)

• नग-भर्तृ-सुता-अर्पित-वाम-वपुः: O whose left side is given to the Mountain-king’s daughter (Pārvatī)
• नग-भर्तृ-सुता-अर्पित-वाम-वपुः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नग + भर्तृ + सुता + अर्पित + वाम + वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (नगभर्तुः सुता = पार्वती; तया अर्पितं वामं वपुः यस्य)

• स्व-वपुः-परिपूरित-सर्व-जगत्: O who fills the entire world with your own form
• स्व-वपुः-परिपूरित-सर्व-जगत्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: स्व + वपुस् + परिपूरित + सर्व + जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (जगत्-शब्दानुसार); बहुपद-तत्पुरुषः (स्ववपुषा सर्वं जगत् परिपूरितम्)

Speaker

Aṅgiras

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Viśveśvara)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣi-assembly (typical)

Visual Art Cues

Scene: Śiva stands radiant, serpent as ornament, crescent moon above; Pārvatī is shown on His left side (or as Ardhanārīśvara suggestion). Behind, a cosmic panorama indicates His body filling the universe—stars, rivers, beings within His aura.

Characters & Entities

• Śiva
• Pārvatī (implicit as Himālaya’s daughter)
• Himālaya (naga-bhartṛ)
• Nāga (serpent)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva is both intimate (sharing form with the Goddess) and infinite (pervading all worlds), transcending mortality.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the implied sacred arena where the deathless Lord is worshiped as Viśveśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Meritorious worship (kṛti) and salutations (nati) are praised as wish-fulfilling when offered to Śiva.