Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 22

Devanagari script

त्वं पुं प्रकृतिरूपेण ब्रह्मांडमसृजः पुरा । मध्ये ब्रह्मांडमखिलं विश्वमेतच्चराचरम्

Transliteration

tvaṃ puṃ prakṛtirūpeṇa brahmāṃḍamasṛjaḥ purā | madhye brahmāṃḍamakhilaṃ viśvametaccarācaram

Translation

اے پروردگار! تو نے پُرُش اور پرکرتی کے روپ میں ابتدا میں برہمانڈ-انڈا رچا؛ اور اسی برہمانڈ کے اندر یہ سارا چلنے والا اور ساکن کائنات سمائی ہوئی ہے۔

Word by Word

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, उत्तमपुरुषार्थे (2nd person), प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• पुम्: (as) the male/person
• पुम्: Karta (कर्ता) (apposition to ‘त्वम्’)
• Type: Noun
• Root: पुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; संबोधनार्थे/विशेष्य-निर्देशे (appositional)

• प्रकृति-रूपेण: in the form of Prakṛti / by the form of nature
• प्रकृति-रूपेण: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (‘प्रकृतेः रूपम्’)

• ब्रह्माण्डम्: the cosmic egg (universe)
• ब्रह्माण्डम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• असृजः: you created
• असृजः: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• पुरा: formerly, in the beginning
• पुरा: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण/Time)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• मध्ये: in the middle/within
• मध्ये: Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; अधिकरण

• ब्रह्माण्डम्: the universe-egg
• ब्रह्माण्डम्: Karma (कर्म) (appositional to following)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• अखिलम्: entire, whole
• अखिलम्: Karma (कर्म) (qualifying)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifier of ‘ब्रह्माण्डम्/विश्वम्’)

• विश्वम्: the world, the universe
• विश्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; ‘ब्रह्माण्डम्’ इत्यस्य समानाधिकरणम्

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म) (qualifying)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; ‘चराचरम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• चर-अचरम्: moving and unmoving (all beings)
• चर-अचरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; समासः—द्वन्द्वः (‘चरं च अचरं च’)

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A devotee addresses the supreme Lord as the originator of the brahmāṇḍa; the cosmic egg appears as a luminous oval containing galaxies, the five elements, and the moving/unmoving beings, with Kāśī’s ghāṭas faintly suggested as the earthly mirror of the cosmic order.

Characters & Entities

• Śiva
• Puruṣa
• Prakṛti
• Brahmāṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The divine is presented as both consciousness (Puruṣa) and nature (Prakṛti), the unified source of all creation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the textual locus, but the verse itself is a cosmological statement rather than a tīrtha-praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.