Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66
Devanagari script
कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो । रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः
Transliteration
kathaṃ bhunakti sa divā kathaṃ rātrau svapityaho | rahaḥ śarma kathaṃ tasya yasyābhibhavanaṃ ripoḥ
Translation
ایسا شخص دن میں کیسے کھاتا ہے اور رات کو کیسے سوتا ہے؟ جسے دشمن نے مغلوب کر دیا ہو، اُس کے لیے خلوت میں بھی سکون کیسے ہو سکتا ہے؟
Word by Word
कथम्how?
कथम्:
Kriya-visheshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb)
भुनक्तिeats/enjoys
भुनक्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (pronoun)
दिवाby day
दिवा:
Adhikarana (Time locus/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootदिव्/दिवा (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
कथम्how?
कथम्:
Kriya-visheshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय
रात्रौat night
रात्रौ:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
स्वपितिsleeps
स्वपिति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्वप् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
अहोalas!/indeed!
अहो:
Discourse particle (उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootअहो (अव्यय)
Formविस्मय/खेदसूचक-अव्यय (exclamatory particle)
रहःin solitude/secretly
रहः:
Adhikarana (Manner/Place)
TypeNoun
Rootरहस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र अव्ययीभाववत् 'एकान्ते' अर्थे (adverbial use)
शर्मcomfort, happiness
शर्म:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootशर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
कथम्how?
कथम्:
Kriya-visheshana (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय
तस्यfor him/of him
तस्य:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन (pronoun)
यस्यwhose
यस्य:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी, एकवचन (relative pronoun)
अभिभवनम्overpowering, subjugation
अभिभवनम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअभि + भू (धातु) + अन (प्रत्यय) → अभिभवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भाववाचक-नाम (action noun)
रिपोःof the enemy
रिपोः:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootरिपु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
Speaker
Vindhya (continuing his lament)
Tirtha Mahatmya
Tirtha: Kāśī (Avimukta-kṣetra)
Type: kshetra
Visual Art Cues
Scene: A defeated figure (Vindhya’s persona) is shown restless—food untouched by day, sleepless at night—shadowed by the sense of an enemy’s overpowering; Kāśī’s lamps and ghāṭas glimmer as distant solace.
Characters & Entities
V
VindhyaR
Ripu (enemy)FAQs
Defeat and humiliation, when internalized through ego, destroy peace, appetite, and rest.
None; this is introspective narrative speech.
None.