Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 76

Devanagari script

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

Transliteration

samudra uvāca | namāmi te rāghava pādapaṃkajaṃ sītāpate saukhyada pādasevanāt | namāmi te gautamadāramokṣajaṃ śrīpādareṇuṃ suravṛndasevyam

Translation

سمندر نے کہا: اے راگھو! اے سیتا کے پتی! میں آپ کے کمل جیسے قدموں کو نمسکار کرتا ہوں؛ آپ کے قدموں کی سیوا سے سعادت و راحت ملتی ہے۔ میں آپ کے قدموں کی مقدس گرد کو بھی نمسکار کرتا ہوں، جسے دیوتاؤں کے گروہ پوجتے ہیں اور جو گوتم کی اہلیہ کی رہائی کا سبب مشہور ہے۔

Word by Word

• समुद्रः: the ocean
• समुद्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नमामि: I bow to
• नमामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नम् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ते: to you/your
• ते: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular) सर्वनाम; अत्र चतुर्थी (to you) प्रायः

• राघव: O Rāghava
• राघव: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन-एकवचन (Vocative)

• पादपङ्कजम्: lotus-feet
• पादपङ्कजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + पङ्कज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पादस्य पङ्कजम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सीतापते: O husband of Sītā
• सीतापते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सीतायाः पतिः), पुंलिङ्ग, संबोधन-एकवचन

• सौख्यद: O giver of happiness
• सौख्यद: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: सौख्य (प्रातिपदिक) + द (दा धातु, क्विप्/कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सौख्यं ददाति इति), पुंलिङ्ग, संबोधन-एकवचन (पाठानुसार)

• पादसेवनात्: from serving (your) feet
• पादसेवनात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + सेवन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पादस्य सेवनम्), नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• नमामि: I bow to
• नमामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नम् (धातु)
• Form: लट्-लकार, उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ते: to you
• ते: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी-एकवचन (Dative singular)

• गौतमदारमोक्षजम्: born of (the act of) freeing Gautama’s wife (Ahalyā)
• गौतमदारमोक्षजम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: गौतम (प्रातिपदिक) + दार (प्रातिपदिक) + मोक्ष (प्रातिपदिक) + ज (जन् धातु, कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष-समास (गौतमस्य दाराणां मोक्षात् जातम्/मोक्षजम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (to रेणुम्/पादपङ्कजम्)

• श्रीपादरेणुम्: the dust of (your) auspicious feet
• श्रीपादरेणुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक) + रेणु (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (श्रियः/श्रीमतः पादस्य रेणुः), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सुरवृन्दसेव्यम्: worthy of service by hosts of gods
• सुरवृन्दसेव्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + वृन्द (प्रातिपदिक) + सेव्य (सेव् धातु, यत् कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (सुरवृन्दैः सेव्यम्), यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

Speaker

Samudra (Ocean)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Setu-kṣetra (primary context); Ahalyā-uddhāra-smṛti tīrtha (allusive)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rāghava (Rāma); overheard by brāhmaṇas via narrator

Visual Art Cues

Scene: Sāgara recites a formal stotra, bowing to Rāma’s lotus-feet; a visionary vignette may show Ahalyā’s release as a secondary panel, while devas hover to honor the pāda-reṇu.

Characters & Entities

• Samudra (Ocean)
• Rāma (Rāghava)
• Sītā
• Gautama
• Ahalyā
• Devas (sura-vṛnda)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion to the Lord’s feet is portrayed as a direct cause of welfare and even liberation—purifying the fallen and humbling the mighty.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Setu/Rāmeśvaram’s sacred seascape, where the ocean itself becomes a devotee praising Rāma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, pāda-sevā and stuti (service and praise) are upheld as devotional practices; no external rite is specified.