Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 5

Devanagari script

सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

Transliteration

sarvasyādhārabhūtā ye vatsa dhenustrayīmayī | asyāṃ pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā

Translation

اے فرزند، یہ دھینو—جو تینوں ویدوں کی صورت ہے—سب کی بنیاد ہے۔ اسی میں سارا جگت قائم ہے، اور اسی کو عالم کا سبب مانا گیا ہے۔

Word by Word

• सर्वस्य: of all
• सर्वस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Genitive singular)

• आधार-भूता: having become the support; supportive
• आधार-भूता: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आधार (प्रातिपदिक) + भू (धातु) → भूत (कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास; भूत (क्त-प्रत्यय, past passive participle) स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• ये: who/which (those)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (relative pronoun)

• वत्स: O child/dear one
• वत्स: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• धेनुः: the cow
• धेनुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धेनु (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्रयी-मयी: consisting of the three Vedas
• त्रयी-मयी: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रयी (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• अस्याम्: in her/in this
• अस्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• प्रतिष्ठितम्: established/resting
• प्रतिष्ठितम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रति-स्था (धातु) → प्रतिष्ठित (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्यय (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (viśvam इत्यस्य विशेषणम्)

• विश्वम्: the universe
• विश्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विश्व-हेतुः: the cause of the universe
• विश्व-हेतुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha/Discourse (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक

• या: who/which
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)

• मता: considered/held to be
• मता: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मन् (धातु) → मत (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्यय; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (या इत्यस्य विशेषणम्)

Speaker

Skanda (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Trayīmayī Go (conceptual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: vatsa (disciple/son)

Visual Art Cues

Scene: A luminous cosmic cow, vast yet gentle, with subtle Vedic motifs inscribed on her body; the universe (planets, beings) appears as if resting within/around her form; a teacher addresses a disciple (‘vatsa’).

Characters & Entities

• Dhenu (sacred cow)
• Trayī (Ṛgveda, Yajurveda, Sāmaveda)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Reverence for the cow is reverence for Vedic dharma itself; she symbolizes the sustaining power of sacred knowledge and nourishment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching occurs within Dharmāraṇya’s sanctified setting; the line chiefly glorifies the cosmic, Vedic nature of the cow.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse prepares for go-pūjā (cow worship) and go-sevā (care/protection), grounded in Vedic symbolism.