Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 84

Devanagari script

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

Transliteration

tena kratuśatairiṣṭaṃ ceto yasyeha nirmalam | tadeva nirmalaṃ ceto yathā syāttanmune śṛṇu

Translation

جس کا چِت یہاں نِرمل ہے، گویا اس نے سو یَجْنوں کے برابر یَجْیہ کر لیے۔ اب، اے مُنی، سنو—وہی چِت کس طرح بے داغ اور نِرمل بنتا ہے۔

Word by Word

• तेन: by that/thereby
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; ‘तेन’ = ‘by that/thereby’

• क्रतुशतैः: by a hundred sacrifices
• क्रतुशतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: क्रतु + शत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्रतूनां शतम्)

• इष्टम्: (is) performed/sacrificed
• इष्टम्: Kriya (Predicate/क्रिया-भाव)
• Type: Adjective
• Root: इष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘performed/desired’—अत्र ‘यज्ञैः इष्टम्’ (sacrificed)

• चेतः: mind, consciousness
• चेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक अव्यय (here/in this world)

• निर्मलम्: pure, spotless
• निर्मलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्मल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘चेतः’ विशेषणम्

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘that (same)’

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (emphatic: just/indeed)

• निर्मलम्: pure
• निर्मलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्मल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘चेतः’ विशेषणम्

• चेतः: mind
• चेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• यथा: so that / in such a way that
• यथा: Sambandha (Clause linker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक अव्यय; अत्र ‘यथा…तथा’ अर्थे (so that/as)

• स्यात्: may be / should become
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तत्: that (teaching)
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘शृणु’ कर्म

• मुने: O sage
• मुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Skanda (deduced from Dharmāraṇya-khaṇḍa narrative style within Brahmakhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Citta-śuddhi as mahā-tīrtha (conceptual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: muni (addressed as ‘mune’)

Visual Art Cues

Scene: A sage addresses a disciple in a forest hermitage; in the sky behind them appear faint, translucent images of many sacrificial altars and fires dissolving into a single radiant heart-lotus—signifying that pure mind subsumes kratu-śata.

Characters & Entities

• Kratu (Vedic sacrifice)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A pure mind yields merit equal to vast ritual sacrifice; inner transformation is the heart of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is instructional rather than topographical; it prepares for a method of mind-purification within the Dharmāraṇya setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

It implies that mind-purification can substitute for large-scale sacrificial rites and introduces a forthcoming method.