Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 61

Devanagari script

आसीमांतमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचनाः । द्विजाः सर्वे विनिर्वृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः

Transliteration

āsīmāṃtamanuvrajya snehavyākulalocanāḥ | dvijāḥ sarve vinirvṛttā dharmāraṇye vimohitāḥ

Translation

تمام دِوِج سرحد تک اس کے ساتھ گئے، محبت سے بھرے ہوئے ان کی آنکھیں بے قرار تھیں۔ دھرم آرانْیہ میں وہ سب مبہوت و مغموم سے ٹھہر گئے، دل گہرے طور پر متاثر تھا۔

Word by Word

• आसीमान्तम्: to the boundary/limit
• आसीमान्तम्: Karma (Goal/कर्म-गति)
• Type: Noun
• Root: आ-सीमा-अन्त (प्रातिपदिक); सीमा (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/गत्यर्थ), एकवचन; तत्पुरुष (सीमायाः अन्तः)

• अनुव्रज्य: having followed
• अनुव्रज्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु-√व्रज् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund); ‘having followed’

• स्नेहव्याकुललोचनाः: whose eyes were troubled with affection
• स्नेहव्याकुललोचनाः: Karta-samānādhikaraṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्नेह-व्याकुल-लोचन (प्रातिपदिक); स्नेह (प्रातिपदिक) + व्याकुल (प्रातिपदिक) + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहि (येषां लोचनानि स्नेहेन व्याकुलानि ते)

• द्विजाः: the twice-born (Brahmins)
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta-samānādhikaraṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण

• विनिर्वृत्ताः: returned, turned back
• विनिर्वृत्ताः: Karta-samānādhikaraṇa (State/अवस्था)
• Type: Adjective
• Root: वि-निर्-√वृत् (धातु) + क्त (ppp)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• धर्मारण्ये: in Dharmāraṇya (the sacred forest)
• धर्मारण्ये: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धर्म-अरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष (धर्मस्य अरण्यम्)

• विमोहिताः: bewildered, overcome
• विमोहिताः: Karta-samānādhikaraṇa (State/अवस्था)
• Type: Adjective
• Root: वि-√मुह् (धातु) + क्त (ppp)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त

Speaker

Brahmā (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A procession at the forest’s edge: brāhmaṇas with moist eyes escort Rāma to the boundary marker; the path beyond fades into distance while the grove behind glows with sanctity, capturing the poignancy of departure.

Characters & Entities

• Dvipra (brāhmaṇas)
• Dharmāraṇya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True dharma fosters reverence and affectionate bonds between patrons and the righteous, leaving a lasting devotional impression.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya is explicitly named as the place where the brāhmaṇas remain spiritually stirred.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it describes the devotional aftermath of blessings and departure.