Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 43

Devanagari script

कुमारावश्विनौ देवौ धनदो व्ययपूरकः । अधिष्ठात्री त्वहं राम नाम्ना भट्टारिका स्मृता

Transliteration

kumārāvaśvinau devau dhanado vyayapūrakaḥ | adhiṣṭhātrī tvahaṃ rāma nāmnā bhaṭṭārikā smṛtā

Translation

کُمار اور اشوِنی جڑواں دیوتا یہاں کے دیوتا ہیں؛ دھنَد (کُبیر) خرچ شدہ کو پھر سے پورا کرتا ہے۔ اور میں، اے رام، یہاں کی ادھِشٹھاتری دیوی ہوں، بھٹّارِکا کے نام سے یاد کی جاتی ہوں۔

Word by Word

• कुमारौ: the two youths (Kumāras)
• कुमारौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुमार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन

• अश्विनौ: the two Aśvins
• अश्विनौ: Karta (Subject apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अश्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन; कुमारौ इत्यस्य विशेषण/सम्बोधन-सम्बन्ध

• देवौ: two gods
• देवौ: Karta (Subject apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन; कुमारौ/अश्विनौ इत्यस्य अप्पोजिशन

• धनदः: Dhanada (Kubera)
• धनदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धनद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• व्ययपूरकः: one who replenishes expenses
• व्ययपूरकः: Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्यय-पूरक (प्रातिपदिक; व्यय + पूरक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (व्ययस्य पूरकः)

• अधिष्ठात्री: presiding deity/overseer (female)
• अधिष्ठात्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अधिष्ठातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle); विशेषार्थक

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• राम: O Rāma
• राम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन

• नाम्ना: by the name
• नाम्ना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• भट्टारिका: Bhaṭṭārikā (Lady/Divine Lady)
• भट्टारिका: Karta (Predicate noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भट्टारिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• स्मृता: am called/known
• स्मृता: Kriya (Predicative participle/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु); कृदन्त-प्रत्ययः—क्त (स्मृत)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘अहम्’ इत्यस्य विधेय

Speaker

Śrī Mātā (Bhaṭṭārikā)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhaṭṭārikā-kṣetra (as implied by adhiṣṭhātrī identification)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rāma

Visual Art Cues

Scene: The goddess Bhaṭṭārikā reveals her identity to Rāma: a radiant Devī seated or standing on a lotus/pedestal, with symbolic presence of Kumāras (youthful sages), Aśvin twins (divine physicians), and Kubera (treasure lord) indicating the kṣetra’s powers.

Characters & Entities

• Kumāras
• Aśvins
• Dhanada (Kubera)
• Bhaṭṭārikā
• Śrī Rāma

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A sacred place is protected by specific divine patrons; devotion to the presiding deity sustains both dharma and well-being.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya is identified with its presiding goddess Bhaṭṭārikā and associated divine protectors.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the verse establishes the devatā-framework (adhiṣṭhātrī and patron deities) for worship in the locale.