Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 42

Devanagari script

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

Transliteration

kuśasthalī yathā kāśī śūlapāṇiśca bhairavaḥ | yathā vai muktido rāma dharmāraṇyaṃ tathottamam

Translation

جس طرح کُشستھلی کاشی کے مانند ہے اور شُولپانی بھیرَو کے روپ میں وہاں حاضر ہے، اور جس طرح وہ دھام حقیقتاً موکش (نجات) دینے والا ہے—اسی طرح، اے رام! دھرم آرنْیہ نہایت اُتم ہے۔

Word by Word

• कुशस्थली: Kuśasthalī (a place)
• कुशस्थली: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुश (प्रातिपदिक) + स्थली (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी/सप्तमी-सम्भाव्यः: ‘कुशानां स्थली’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• यथा: as, just as
• यथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानार्थक (comparative)

• काशी: Kāśī (Vārāṇasī)
• काशी: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• शूलपाणिः: Śūlapāṇi (Śiva, ‘one who holds a trident’)
• शूलपाणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शूल (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समासः ‘शूलः पाणौ यस्य सः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शिवस्य नाम

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• भैरवः: Bhairava
• भैरवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भैरव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यथा: as
• यथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानार्थक

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/खल्वर्थक (emphatic particle)

• मुक्तिदः: giver of liberation
• मुक्तिदः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक; √दा (धातु) दानार्थ)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी: ‘मुक्तेः दाता’); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• राम: O Rāma
• राम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (8th/Vocative), एकवचन

• धर्मारण्यं: Dharmāraṇya (forest of Dharma)
• धर्मारण्यं: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + अरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी: ‘धर्मस्य अरण्यम्’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• तथा: so, likewise
• तथा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; ‘so/likewise’

• उत्तमम्: excellent, supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘धर्मारण्यं’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Speaker

Vasiṣṭha (deduced from context of instruction to Rāma)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rāma

Visual Art Cues

Scene: A hymn-like tableau: Dharmāraṇya visualized as a forest-kshetra with a shrine of Śūlapāṇi-Bhairava guarding the sacred precinct; the aura evokes Kāśī—liberation, lamps, and solemn guardianship.

Characters & Entities

• Kuśasthalī
• Kāśī
• Śūlapāṇi (Śiva)
• Bhairava
• Rāma
• Dharmāraṇya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇas establish hierarchies of sacred places to inspire pilgrimage; Dharmāraṇya is praised as mokṣa-bestowing like Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya, explicitly compared with Kāśī (Vārāṇasī) and Kuśasthalī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed here; the verse functions as a māhātmya statement asserting the site’s liberating potency.