Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 29

Devanagari script

एकाहिकं द्व्याहिकं च चातुर्थं वा तृतीयकम् । विषमज्वरपीडा च मासपक्षादिकं ज्वरम्

Transliteration

ekāhikaṃ dvyāhikaṃ ca cāturthaṃ vā tṛtīyakam | viṣamajvarapīḍā ca māsapakṣādikaṃ jvaram

Translation

خواہ ایک دن کا بخار ہو، دو دن کا بخار، چوتھے دن آنے والا یا تیسرے دن آنے والا بخار؛ خواہ بے قاعدہ بخار کی تکلیف ہو، یا مہینوں، پکھواڑوں وغیرہ کے وقفے سے لوٹ آنے والا بخار—یہ سب یہاں کے اثر سے دور ہوتے ہیں۔

Word by Word

• एकाहिकम्: one-day (fever)
• एकाहिकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक) + अह (प्रातिपदिक) + इक (तद्धित)
• Form: तत्पुरुष (एक-अहः); तद्धितान्त विशेषण; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन (context: kinds of fever)

• द्व्याहिकम्: two-day (fever)
• द्व्याहिकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (प्रातिपदिक) + अह (प्रातिपदिक) + इक (तद्धित)
• Form: तत्पुरुष (द्वि-अहः); तद्धितान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• चातुर्थम्: quartan (fourth-day)
• चातुर्थम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; ‘fourth-day/ quartan’ (as fever type)

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पबोधक अव्यय (or)

• तृतीयकम्: tertian (third-day)
• तृतीयकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीयक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; ‘tertian’ (third-day)

• विषमज्वरपीडा: pain of irregular fever
• विषमज्वरपीडा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विषम (प्रातिपदिक) + ज्वर (प्रातिपदिक) + पीडा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (विषमः ज्वरः यस्याः सा / विषमज्वरस्य पीडा); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• मासपक्षादिकम्: monthly/fortnightly etc.
• मासपक्षादिकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मास (प्रातिपदिक) + पक्ष (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + क (तद्धित)
• Form: तत्पुरुष (मास-पक्ष-आदि); तद्धितान्त ‘-क’; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; ‘monthly/fortnightly etc.’

• ज्वरम्: fever
• ज्वरम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन (as object/mentioned entity)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator within Dharmāraṇya Khaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Indreśvara-tīrtha (kuṇḍa)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A healer-priest explains to gathered pilgrims the many forms of fever—daily, alternate-day, quartan, irregular, periodic—while pointing toward the kuṇḍa and Indreśvara shrine; sufferers sit wrapped in cloth, hopeful.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The māhātmya emphasizes that divine grace is not limited by the severity or recurrence of suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The same Indreśvara-associated tīrtha/kuṇḍa praised in this Adhyāya of Dharmāraṇya Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

This verse mainly catalogues ailments (forms of fever) in preparation for the stated cure through tīrtha-snān and Śiva worship in the surrounding verses.