Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 30
Devanagari script
मनुस्तत्क्षांतवानस्या यमस्तस्या न चाक्षमत् । ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षांतमना न तु देहे न्यपातयत्
Transliteration
manustatkṣāṃtavānasyā yamastasyā na cākṣamat | tāḍanāya tataḥ kopātpādastena samudyataḥ | tasyāḥ punaḥ kṣāṃtamanā na tu dehe nyapātayat
Translation
منو نے اسے برداشت کر لیا، مگر یم اسے نہ سہہ سکا۔ پھر غصّے میں اس نے مارنے کو پاؤں اٹھایا؛ لیکن دوبارہ ضبطِ نفس کر کے اس نے وہ پاؤں اس کے جسم پر نہ گرایا۔
Word by Word
मनुःManu
मनुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तत्that (act)
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)
क्षान्तवान्forgave/endured
क्षान्तवान्:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षम् (धातु) + क्तवतुँ (कृदन्त)
Formभूतकाले क्तवतुँ-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
अस्याःof her
अस्याः:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive, Singular)
यमःYama
यमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तस्याःof her
तस्याः:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive, Singular)
नnot
न:
Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation)
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (and)
अक्षमत्did not endure/forgive
अक्षमत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षम् (धातु)
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद (3rd person singular, Imperfect, Parasmaipada)
ताडनायfor striking
ताडनाय:
Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootताडन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Dative, Singular)
ततःthen
ततः:
Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअपादान/क्रमवाचक-अव्यय (then/from that)
कोपात्from anger
कोपात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootकोप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Ablative, Singular)
पादःfoot
पादः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तेनby him/with that
तेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Instrumental, Singular)
समुद्यतःwas raised
समुद्यतः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootउद्-यम् (धातु) उपसर्ग: सम्, क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used adjectivally), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तस्याःof her
तस्याः:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive, Singular)
पुनःagain
पुनः:
Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्ति-अव्यय (again)
क्षान्तमनाhaving a forgiving mind
क्षान्तमना:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्षान्त (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (क्षान्तं मनः यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
नnot
न:
Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation)
तुbut
तु:
Sambandha (Contrast/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषण-अव्यय (but/however)
देहेon the body
देहे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Locative, Singular)
न्यपातयत्did not bring down/strike
न्यपातयत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपत् (धातु) उपसर्ग: नि
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद (3rd person singular, Imperfect, Parasmaipada)
Speaker
Vyāsa (continuing narrative)
Skanda Dialogue
Listener: nṛpa (king)
Visual Art Cues
Scene: Yama, youthful and stern, lifts his foot in anger toward Chāyā, but his face shows inner struggle and restraint; Manu stands calm, embodying tolerance.
Characters & Entities
M
ManuY
YamaFAQs
Even when anger arises, restraint is dharma; self-control prevents harm and limits karmic fallout.
None; the verse is narrative and ethical.
None.