Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 57
Devanagari script
पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः । मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत
Transliteration
punaḥ saṃstabhya yatnena cetaso vikṛtiṃ budhaḥ | muhūrtaṃ vismayāviṣṭo na kiṃcitpratyabhāṣata
Translation
پھر اس دانا نے کوشش کر کے دل کی اضطرابی کیفیت کو سنبھال لیا؛ مگر ایک لمحہ حیرت میں ڈوبا رہا اور کچھ بھی جواب نہ دے سکا۔
Word by Word
पुनःagain
पुनः:
Visheshana (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (again)
संस्तभ्यhaving steadied
संस्तभ्य:
Kriya (Gerundial action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootस्तम्भ् (धातु)
Formउपसर्ग-समेत (सम्+), क्त्वान्त (absolutive); ‘having steadied/controlled’
यत्नेनwith effort
यत्नेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; करण/साधन
चेतसःof (his) mind
चेतसः:
Shashthi-sambandha (Genitive relation)
TypeNoun
Rootचेतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन
विकृतिम्disturbance, alteration
विकृतिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootविकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
बुधःthe wise man
बुधः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मुहूर्तम्for a moment
मुहूर्तम्:
Kala-adhikarana (Temporal extent)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कालाधिकरणे (accusative of duration)
विस्मय-आविष्टःovercome by astonishment
विस्मय-आविष्टः:
Karta (Subject attribute)
TypeAdjective
Rootविस्मय (प्रातिपदिक) + आविष्ट (आ+विश् धातु, क्त-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण (past participle)
नnot
न:
Pratishedha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात (negation)
किंचित्anything
किंचित्:
Karma (Object/कर्म)
TypeIndeclinable
Rootकिंचित् (अव्यय/सर्वनाम-निपात)
Formअव्यय; अल्पार्थक निपात (anything/at all)
प्रत्यभाषतreplied/spoke
प्रत्यभाषत:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootभाष् (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; उपसर्ग (प्रति+आ)
Speaker
Narrator (contextual; prior speaker not explicit in this verse)
Visual Art Cues
Scene: Sumedhā closes his eyes briefly, hand raised in a calming gesture; his face shows wonder fading into composure; Sāmavatī watches, expectant.
Characters & Entities
S
SumedhāS
SāmavatīFAQs
Viveka is shown by consciously restraining mental disturbance, even when emotions surge.
No sacred site is mentioned in this verse.
None; it highlights mental discipline rather than external ritual.