Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 9

Devanagari script

प्रदीप्तविद्युत्कनकावभासो विद्यावराभीतिकुठारपाणिः । चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्त्रिनेत्रः प्राच्यां स्थितं रक्षतु मामजस्रम्

Transliteration

pradīptavidyutkanakāvabhāso vidyāvarābhītikuṭhārapāṇiḥ | caturmukhastatpuruṣastrinetraḥ prācyāṃ sthitaṃ rakṣatu māmajasram

Translation

مشرق میں قائم تتپُرش—چار چہروں والا، تین آنکھوں والا، بھڑکتی بجلی اور سونے کی مانند درخشاں، علم، ور، اَبھَے اور کلہاڑا تھامے ہوئے—ہمیشہ میری حفاظت کرے۔

Word by Word

• प्रदीप्त-विद्युत्-कनक-अवभासः: having the glow of blazing lightning and gold
• प्रदीप्त-विद्युत्-कनक-अवभासः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रदीप्त (कृदन्त/प्रातिपदिक) + विद्युत् (प्रातिपदिक) + कनक (प्रातिपदिक) + अवभास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः — Nominative singular epithet (having the radiance of blazing lightning and gold)

• विद्या-वरा-अभीति-कुठार-पाणिः: whose hand bears knowledge, boon, fearlessness, and axe
• विद्या-वरा-अभीति-कुठार-पाणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विद्या (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक) + अभीति (प्रातिपदिक) + कुठार (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिः (विद्या-वर-अभीति-कुठाराः पाणौ यस्य) — Nominative singular (one whose hand holds...)

• चतुर्-मुखः: four-faced
• चतुर्-मुखः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; द्विगु-समासः — Nominative singular adjective

• तत्-पुरुषः: Tatpuruṣa (form/name)
• तत्-पुरुषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः — Nominative singular (name: Tatpuruṣa)

• त्रि-नेत्रः: three-eyed
• त्रि-नेत्रः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; द्विगु-समासः — Nominative singular adjective

• प्राच्याम्: in the east
• प्राच्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्राची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन — Locative singular

• स्थितम्: standing/situated
• स्थितम्: Kriya (State/क्रियाविशेष)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; (अत्र अव्ययवत्/विशेषणवत्) — ‘being situated/standing’

• रक्षतु: may (he) protect
• रक्षतु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन — may he protect

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया (2nd), एकवचन — Accusative singular

• अजस्रम्: unceasingly
• अजस्रम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अजस्र (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

Speaker

Anonymous Purāṇic narrator (dik-bandhana/face-based kavaca)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Tatpuruṣa stationed in the East, four-faced and three-eyed, blazing like lightning and molten gold, holding symbols of knowledge, boon, fearlessness, and an axe; dawn-light behind.

Characters & Entities

• Tatpuruṣa
• Śiva
• East (Prācī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva guards the devotee from every quarter; invoking His sacred face-forms establishes spiritual protection.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named; the verse is a directional (east) protective invocation within a kavaca.

What ritualistic prescription is mentioned?

Dik-rakṣā (directional protection) by invoking Tatpuruṣa in the east as part of the Śaiva kavaca.